Εισαγωγή / Κυρίως Ερώτημα
Παρακολουθώντας τις τελευταίες εξελίξεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης γίνεται αντιληπτό, ότι ο πολιτικός λόγος διακατέχεται από ένα αντιμουσουλμανικό αίσθημα στις ευρωπαϊκές κοινωνίες.¹ Το φλέγον αυτό ζήτημα, εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής, είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την άνοδο της άκρας δεξιάς, που χρήζει άμεσης αντιμετώπισης προτού δούμε τρομακτικές επαναλήψεις των γεγονότων της ίδιας περιόδου του προηγούμενου αιώνα. Στη Γερμανία το AfD² σημειώνει αύξουσα απήχηση, στη Γαλλία η Marine Le Pen³ επίσης καλά κρατεί, ενώ στα ελληνικά δεδομένα η πρόσφατη αποφυλάκιση του αμετανόητου⁴ Ηλία Κασιδιάρη⁵ πλημμύρισε τα μέσα . Το κοινό στοιχείο των προαναφερθέντων; Η δαιμονοποίηση του μεταναστευτικού πληθυσμού και η κατηγοριοποίησή του ως μείζονας απειλής, που αποσκοπεί στην Ισλαμοποίηση και την αλλοτρίωση του ευρωπαϊκού πολιτισμού. Τίθεται λοιπόν το ζήτημα: Πώς οι φιλοξενούμενοι εργάτες, μια υποκριτική έννοια της ανεκτικότητας, αλλά και η τέχνη, διαμορφώνουν τον πολιτικό διάλογο γύρω από την μετανάστευση;
Τι είναι ο φιλοξενούμενος εργάτης;
Για να κατανοήσουμε την έννοια Gastarbeiter, η τέχνη προσφέρει την καλύτερη αφορμή. Στα ελληνικά δεδομένα, το έργο «Κουτσό» (βλέπε εικόνα 1) του Βλάση Κανιάρη λειτουργεί ως μια εμβληματική αναφορά συνδεδεμένη με τη δικτατορία. Μέσα από αυτό το αντιδικτατορικό εγχείρημα, ο Κανιάρης αναπαράγει την εμπειρία του ξεριζωμού, της πολιτικής εξορίας και της αναζήτησης εργασίας σε μια σύνθεση εγκατάστασης. Αυτή η ελληνική βιωματική εικόνα της μετανάστευσης αποτελεί τον πλέον κατάλληλο φακό, για να κατανοήσουμε την ευρωπαϊκή πραγματικότητα της δεκαετίας του ’60, όταν η μεγάλη οικονομική ανάπτυξη στις μεταπολεμικές βόρειες και δυτικές ευρωπαϊκές κοινωνίες, κατέστησε επιτακτική την εισαγωγή «οικονομικού» και προσωρινού εργατικού δυναμικού⁶.
Φαινομενική ανεκτικότητα
Στις Κάτω Χώρες, η «ανεκτικότητα» (gedogen) λειτούργησε και λειτουργεί έως σήμερα, ως ένα άγραφο κοινωνικό συμβόλαιο (Erk, 2011), κατά το οποίο η κοινότητα κάνει τα στραβά μάτια απέναντι στο «διαφορετικό», καλύτερα ας ορίσουμε αυτήν την έννοια ως σεβασμό αλλά χωρίς αποδοχή προς τον ξένο (Hagendoorn & Poppe, 2011). Το μοντέλο αυτό, δοκιμάστηκε με την άφιξη μεταναστών από το Σουρινάμ, Ινδονησία, Τουρκία και Μαρόκο. Η επιφανειακή ανοχή των δεκαετιών του ’70 και ’80, συχνά τροφοδοτούμενη από ενοχές για το αποικιοκρατικό παρελθόν, παραχώρησε τη θέση της σε μια ανοιχτή θεσμική ξενοφοβία απέναντι στις μουσουλμανικές κοινότητες (Bartels, 1995).
Η Πολιτική Υποκρισία και η Κατασκευή του «Εχθρού»
Πολιτικές φιγούρες ανάλογες του Ηλία Κασιδιάρη, όπως ο Geert Wilders (εικόνα 2), ανακατευθύνουν τη συζήτηση από την εκμετάλλευση των εργατών σε έναν οριενταλιστικό δεσποτισμό, που αποσκοπεί στην αλλοίωση της «πολιτισμένης» Ευρώπης (Erk, 2011). Η τάση αυτή γνωρίζει όλο και περισσότερη απήχηση, μετά την δολοφονία του κοινωνιολόγου-πολιτικού Pim Fortuyn το 2002 από τον ακτιβιστή Volkert van der Graaf και τη δολοφονία του σκηνοθέτη Theo van Gogh το 2004, οι οποίοι παρότι εργάζονταν σε διαφορετικά πεδία άσκησαν κριτική στο Ισλάμ (Erk, 2011). Το θέμα που ελλοχεύει σε αυτές τις προβληματικές ατζέντες, από τις θέσεις Κασιδιάρη για τους λαθρομετανάστες στην οδό Πατησίων, μέχρι τον Wilders και την εξίσωση του Κορανίου με το «Ο Αγών μου» (Erk, 2011), είναι η άρνηση κατανόησης των διαφορών μεταξύ των πιστών του Ισλάμ. Δηλαδή ακυρώνονται, οι εγχώριες διαφορές στις γειτονικές χώρες του Λεβάντε, της Β. Αφρικής, τα διαφορετικά μουσουλμανικά δόγματα, οι διαφορετικές πληθυσμιακές ομάδες, όπως οι Δρούζοι, οι Βεδουίνοι κλπ. (Erk, 2011).
Συμπωματικά η πολιτική σκηνή υιοθετεί μια υποκριτική ρητορική. Από τις προτάσεις της Rita Verdonk (Erk, 2011) περί απαγόρευσης ξένων γλωσσών, μέχρι την αμφιλεγόμενη αντίληψη της Hannah Belliot που απαίτησε από τους μετανάστες «να δουλεύουν και να κάθονται ήσυχοι» (Erk, 2011). Η υποκρισία πηγαίνει σε άλλο επίπεδο όταν κάποιος ανακαλύψει, με δεδομένο τον πρόσφατο θάνατο του Ratko Mladic⁸, την αποσιωπημένη συμμετοχή ολλανδικών δυνάμεων στη σφαγή της Srebrenica το 1995 (Erk, 2011).
Όψεις λογοκρισίας
Αν υποθέσουμε ότι οι προτιμήσεις στις εικαστικές τέχνες συνδέονται με κοινωνικές αξίες και την θρησκεία (Van Eijck, 2012, σελ. 2), αληθινή διαμάχη βρίσκεται στο πεδίο της πολιτισμικής παραγωγής, όπου η τέχνη δίνει ξανά την καλύτερη αφορμή. Είτε πρόκειται για τη προαναφερθείσα δολοφονία του Theo van Gogh για την ταινία Submission⁹ (Erk, 2011), είτε για την επίθεση στο Charlie Hebdo, είτε για την εκτέλεση (Poland Daily, 18 Ιουνίου 2026) του Ρώσου αντικαθεστωτικού καλλιτέχνη Semjon Skrepetsky (βλέπε εικόνα 3) στα σύνορα Πολωνίας και Λευκορωσίας το καλοκαίρι του 2026, το μοτίβο παραμένει ταυτόσημο: η σάτιρα και η ελεύθερη σκέψη γίνονται οι πρώτοι στόχοι του αυταρχισμού. Όταν η εξουσία απειλείται, επιστρατεύει την μακιαβελική χρήση της «βλασφημίας» ή του «ανήθικου» για να δικαιολογήσει τη χρήση βίας. Παρ’ όλα αυτά ο αφανισμός του δημιουργού αποτυγχάνει, στο να σβήσει το ιδεολογικό του αποτύπωμα, καθώς ο αντίκτυπος της δημιουργίας, ο διάλογος και η κριτική, επιβιώνουν ως η λυτρωτική δύναμη.
Συμπέρασμα
Στο δια ταύτα, ο όρος «ανεκτικότητα» εμπεριέχει την έννοια ενός ανεπιθύμητου βάρους που απλώς υπομένεις, όπως αντέχεις τον σωματικό πόνο (Erk, 2011), με απλά λόγια μια φαινομενική ανοχή. Η πολιτική χτίζει έναν μύθο ανεξιθρησκείας πάνω στην εκμετάλλευση των φιλοξενούμενων εργατών και όταν το αφήγημα της πολυπολιτισμικότητας πέφτει, η εξουσία επιστρατεύει την ηθικολογία εις βάρος των «δαιμονικών Ισλαμιστών» ώστε να καλύψει τα αδιέξοδά της.
¹ https://www.youtube.com/watch?v=mTs4sq1MUwc
² https://www.youtube.com/watch?v=Vj5qPQtzvCc
⁵ https://m.popaganda.gr/postscripts/o-filos-moy-o-kasidiaris/
⁶ https://www.youtube.com/watch?v=WNmw06-ufc4
⁷ Να σημειωθεί ότι οι δύο πρώτες ανήκαν στις ολλανδικές αποικίες.
⁸ Περισσότερα για τον «Χασάπη της Βοσνίας»: https://www.youtube.com/watch?v=z09aomW0iA8
⁹ https://www.bbc.com/news/articles/c5ywxpryj95o
Ο μεταφρασμένος τίτλος παραπέμπει στο σύντομο κινηματογραφικό έργο του T. Van Gogh, το οποίο παρουσίαζε ιστορίες καταπιεσμένων γυναικών του Ισλάμ.
Αναφορές
Bartels, D. (1995). Dimensions of Dutch Tolerance.
Erk, J. (2011). The Famous Dutch (In)Tolerance. Current History, 110(734), 110–116. https://doi.org/10.1525/curh.2011.110.734.110
Hagendoorn, L., & Poppe, E. (2011). TOLERANCE IN THE NETHERLANDS. https://www.academia.edu/download/41210096/54db69820cf233119bc62024.pdf20160115-19908-1hmlnl2.pdf
Poland Daily (18 Ιουνίου 2026).
Van Eijck, K. (2012). The Impact of Religious Identity and Social Orientations on Visual Arts Appreciation. European Sociological Review, 28(3), 394–407. https://doi.org/10.1093/esr/jcr006
