Η σημερινή μορφή του ισραηλινού κράτους δεν μπορεί να ερμηνευθεί επαρκώς ούτε ως απλή έκφανση εθνικισμού ούτε ως προϊόν μιας αυταρχικής κυβέρνησης που παρέκκλινε από κάποια προηγούμενη εύτακτη κανονικότητα. Απαιτείται ένα ευρύτερο υλιστικό σχήμα, μέσα στο οποίο η θεολογία, η κρατική μορφή, το κεφάλαιο και η στρατιωτική ισχύς αντιμετωπίζονται ως αλληλοτροφοδοτούμενες πλευρές μιας ενιαίας διαδικασίας κυριαρχίας. Υπό αυτή την έννοια, η σύζευξη μεσσιανικότητας και Ολοκληρωτικού Καπιταλισμού αποκτά στην περίπτωση του Ισραήλ ιδιαίτερη καθαρότητα: η υπερβατική υπόσχεση μετατρέπεται σε πολιτική νομιμοποίηση, ενώ η πολιτική νομιμοποίηση οργανώνει υλικά την κατοχή, τον εποικισμό, την εκδίωξη και την ανακατανομή ισχύος.
Ο σιωνισμός δεν υπήρξε ιστορικά ενιαίος ούτε αποκλειστικά θρησκευτικός. Η συγκρότηση κράτους το 1948 αποτέλεσε πρωτίστως νεωτερικό εθνοκρατικό εγχείρημα. Ωστόσο, η θεολογική μυθολογία περί ιστορικής αποστολής και εκλεκτού λαού προσέφερε ένα ιδιαίτερα ισχυρό συμβολικό υπόστρωμα, το οποίο μπορούσε να συναρθρωθεί με το νεωτερικό αίτημα της συγκρότησης κράτους. Η τομή του 1967 υπήρξε καθοριστική. Η κατάληψη της Ανατολικής Ιερουσαλήμ, της Δυτικής Όχθης και άλλων εδαφών προσλήφθηκε από σημαντικά ρεύματα του θρησκευτικού σιωνισμού ως επιβεβαίωση μιας απελευθερωτικής ιστορικής διαδικασίας, ενισχύοντας το κίνημα των εποικισμών ως μέσο επανίδρυσης του βιβλικού μεγαλείου.
Πρόκειται για την στιγμή όπου η θεολογία μετασχηματίζεται σε άμεση χωρική και πολιτική υλικότητα. Η γη δεν αποτελεί πλέον μόνο αντικείμενο κρατικής κυριαρχίας αλλά τμήμα μιας υπεριστορικής, υπερβατικής αποστολής. Η κατοχή μπορεί έτσι να μεταφραστεί σε «επιστροφή», ο εποικισμός σε «αποκατάσταση» και η επέκταση της κρατικής επικράτειας σε εκπλήρωση ιστορικού πεπρωμένου. Η γλώσσα ανανοηματοδοτεί την πολιτική πράξη, χωρίς ωστόσο να μεταβάλλει την υλική της υπόσταση: στρατιωτική κατοχή, εποικιστική επέκταση, κατασκευή υποδομών, αναδιάταξη της ιδιοκτησίας, εκτοπισμός πληθυσμών και, τελικά, συστηματικός έλεγχος και αναδιοργάνωση του χώρου.
Εδώ ακριβώς η μαρξική ανάλυση συμβάλει καθοριστικά στην χαρτογράφηση της πραγματικότητας. Οι ιδεολογίες δεν αποτελούν απλώς ψευδείς αναπαραστάσεις των κοινωνικών συμφραζόμενων. Ανάστροφα, καθίστανται υλικές όταν οργανώνουν πρακτικές, θεσμούς και κοινωνικές συναινέσεις. Η μεσσιανικότητα λειτουργεί έτσι ως ιδεολογικός μηχανισμός που μετασχηματίζει μια συγκεκριμένη ιστορική σχέση ιδιοποίησης γης και ισχύος σε υπεριστορικό δικαίωμα. Το αποτέλεσμα είναι πολιτικά, εξαιρετικά λειτουργικό: εκείνο που αποτελεί συσχετισμό δύναμης εμφανίζεται ως θεϊκή νομοτέλεια και εκείνο που αποτελεί επιλογή της πολιτικής και οικονομικής κυριαρχίας ως αμετάκλητο πεπρωμένο.
Η συγκεκριμένη λειτουργία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη αναλυτική βαρύτητα στο ερμηνευτικό σχήμα του Ολοκληρωτικού Καπιταλισμού. Δεν περιγράφεται απλώς μια αυταρχικότερη εκδοχή καπιταλιστικής οργάνωσης, αλλά μια ιστορική τομή, εντός της οποίας η διεθνοποίηση του κεφαλαίου, η τεχνολογική ενοποίηση των μηχανισμών επιτήρησης και η στρατιωτικοποίηση της πολιτικής συναρθρώνονται με τη διαρκή όπως και βίαιη ανακατανομή ισχύος μεταξύ κρατών και περιφερειακών σχηματισμών. Το κεφάλαιο δεν αναζητεί πλέον μόνο νέες αγορές και πεδία κερδοφορίας, αλλά περαιτέρω, προϋποθέτει ασφαλείς εμπορικούς διαδρόμους, στρατιωτικά προγεφυρώματα, ενεργειακές ζώνες, τεχνολογικούς κόμβους και ισχυρούς κρατικούς μηχανισμούς, ικανούς να εγγυηθούν, διά της καταναγκαστικής αναδιάταξης του χώρου, τη νέα γεωγραφία της καπιταλιστικής συσσώρευσης.
Το Ισραήλ αποκτά μέσα σε αυτή τη διάταξη ρόλο που υπερβαίνει κατά πολύ την προστασία της εδαφικής του ακεραιότητας. Λειτουργεί ως στρατιωτικός, τεχνολογικός και γεωπολιτικός κόμβος μιας ευρύτερης αρχιτεκτονικής ισχύος στη Μέση Ανατολή, με διαρκή και θεσμοποιημένη αμερικανική υποστήριξη. Τα στοιχεία είναι αδιάψευστα : Οι συμφωνίες ΗΠΑ–Ισραήλ προβλέπουν ετήσια αμερικανική βοήθεια ύψους 3,8 δισ. δολαρίων έως το 2028, ενώ μόνο για το 2024 το Κογκρέσο ενέκρινε συνολικά περίπου 12,5 δισ. δολάρια για στρατιωτική βοήθεια και αντιπυραυλική άμυνα του κράτους του Ισραήλ.
Υπό αυτή την οπτική, η γενοκτονία των Παλαιστινίων στη Γάζα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως μια παροδική «υπερβολή» του πολέμου ούτε ως στιγμιαία εκτροπή από μια κατά τα άλλα κανονική πολιτική στρατηγική που εντάσσονται στο πρόταγμα της εθνικής ασφάλειας. Ενδεικτικό είναι πως ακόμη και η Ανεξάρτητη Διεθνής Εξεταστική Επιτροπή του ΟΗΕ κατέληξε το 2025 ότι οι ισραηλινές αρχές και οι ισραηλινές δυνάμεις ασφαλείας έχουν διαπράξει και συνεχίζουν να διαπράττουν γενοκτονία στη Γάζα, εντοπίζοντας, μεταξύ άλλων, ανθρωποκτονίες, σοβαρή σωματική και ψυχική βλάβη, όπως και επιβολή συνθηκών ζωής που αποβλέπουν στη φυσική καταστροφή των Παλαιστινίων ως απόρροια ενός σχεδιασμού γενοκτονίας.
Ως εκ τούτου, η γενοκτονία των Παλαιστινίων μπορεί να αναγνωσθεί ως οργανικό μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας εδαφικής, πολιτικής και κοινωνικής αναδιάταξης, στο πλαίσιο της οποίας η στρατιωτική βία λειτουργεί ως υλικός μηχανισμός εκκαθάρισης και συρρίκνωσης της παλαιστινιακής παρουσίας, προκειμένου να εμπεδωθεί ένας ανασυγκροτημένος συσχετισμός ισχύος. Η φυσική εξόντωση, ο εκτοπισμός και η καταστροφή των υλικών όρων αναπαραγωγής ενός λαού συνδέονται, επομένως, άρρηκτα με την αναδιοργάνωση του χώρου, την επέκταση της κυριαρχίας και την περιστολή των ίδιων των προϋποθέσεων μελλοντικής πολιτικής ύπαρξης και κοινωνικής αναπαραγωγής των Παλαιστινίων.
Υπό αυτό το πρίσμα, η ισραηλινή κοινωνία δεν μπορεί να τοποθετηθεί εκτός ανάλυσης ως ένα αθώο σώμα πάνω από το οποίο κινείται ανεξάρτητα ο κρατικός μηχανισμός. Η κυριαρχία χρειάζεται συγκεκριμένους όρους και προϋποθέσεις προκειμένου να αυτοεκπληρώνεται ως τέτοια. Το 2025, το 53% των Εβραίων Ισραηλινών θεωρούσε ότι η επέκταση των εποικισμών στη Δυτική Όχθη ενισχύει την ασφάλεια του Ισραήλ. Το ποσοστό αυτό αυξανόταν στο 78% μεταξύ των Haredim (υπερορθόδοξων Εβραίων) και των Datiim (θρησκευόμενων Εβραίων). Παράλληλα, μόλις το 16% των Εβραίων Ισραηλινών θεωρούσε ότι είναι δυνατή η ειρηνική συνύπαρξη του Ισραήλ με ένα ανεξάρτητο παλαιστινιακό κράτος.
Τα δεδομένα αυτά δεν συγκροτούν ασφαλώς κάποια μεταφυσική έννοια «συλλογικής ενοχής». Καταδεικνύουν, όμως, κάτι πολιτικά ουσιαστικότερο: την ύπαρξη ευδιάκριτων κοινωνικών ερεισμάτων που νομιμοποιούν τον εποικισμό, την κατοχή και τη διεύρυνση της ισραηλινής κυριαρχίας. Είναι ενδεικτικό ότι το 78% των Εβραίων Ισραηλινών δήλωνε το 2025 πως το Ισραήλ καταβάλλει σημαντικές προσπάθειες περιορισμού της παλαιστινιακής οδύνης στη Γάζα, την ίδια περίοδο κατά την οποία διεθνείς θεσμοί τεκμηρίωναν γενοκτονικές πρακτικές. Η απόκλιση αυτή δεν εξαντλείται σε μια απλή ασυμμετρία πληροφόρησης. Αποτυπώνει έναν βαθύτερο μηχανισμό ιδεολογικής συγκρότησης της κοινωνικής συνείδησης, μέσω του οποίου η άσκηση συντριπτικής κρατικής βίας αποσυνδέεται από τις πραγματικές υλικές συνέπειές της και επανεγγράφεται στο συλλογικό φαντασιακό ως αναγκαία πράξη αυτοάμυνας.
Η μεσσιανικότητα καθίσταται έτσι ο κρίσιμος συνδετικός ιστός ανάμεσα στην υλική κυριαρχία και την ιδεολογική της νομιμοποίηση. Δεν γεννά, προφανώς, την καπιταλιστική ή ιμπεριαλιστική στρατηγική, αλλά την περιβάλλει με το αναγκαίο υπερβατικό κύρος, μετατρέποντας ιστορικά προσδιορισμένες σχέσεις ισχύος σε υποτιθέμενη εκπλήρωση ενός προαιώνιου πεπρωμένου. Το κεφάλαιο και το κράτος απαιτούν γη, διαδρόμους κυκλοφορίας, τεχνολογική υπεροχή, στρατιωτική ισχύ και περιφερειακή ηγεμονία. Η θεολογία προσφέρει σε αυτές τις απολύτως εγκόσμιες επιδιώξεις μια μεσσιανική αφήγηση αιώνιας επιστροφής, μέσω της οποίας η εδαφική επέκταση παύει να αναγνωρίζεται ως πράξη κατάκτησης και ανασημασιοδοτείται ως ιστορική αποκατάσταση μιας υποτιθέμενης προϋπάρχουσας τάξης. Έτσι, η πολιτική ιδιοποίηση του χώρου αποσυνδέεται ιδεολογικά από τους πραγματικούς συσχετισμούς δύναμης που την παράγουν και εμφανίζεται ως πραγμάτωση μιας ιστορικής αναγκαιότητας που προηγείται της ίδιας της πολιτικής.
Ακριβώς γι’ αυτό η συγκεκριμένη σύζευξη αποκτά ιδιαίτερη ιστορική ισχύ. Ο μεσσιανισμός συγκροτεί την υπερβατική νομιμοποίηση της κυριαρχίας, ενώ ο Ολοκληρωτικός Καπιταλισμός διαμορφώνει τους υλικούς μηχανισμούς πραγμάτωσής της. Η μεσσιανική θεολογία ιεροποιεί το έδαφος, μετατρέποντας την κατοχή του σε ιστορικό πεπρωμένο, ενώ η καπιταλιστική λογική της επέκτασης το εντάσσει στη βίαιη περιφερειακή ανακατανομή ισχύος και στη διεθνοποιημένη αναπαραγωγή του κεφαλαίου. Η θεολογική αφήγηση επικαλείται θεϊκή υπόσχεση, ιστορική αποκατάσταση και λύτρωση, ενώ η υλική αρχιτεκτονική της κυριαρχίας κινητοποιεί στρατιωτική ισχύ, επενδύσεις, τεχνολογική υπεροχή και διεθνείς συμμαχίες. Οι δύο λογικές συναντώνται έτσι πάνω στην ίδια υλική γεωγραφία: η μεσσιανική αφήγηση μεταφράζει την επέκταση σε ιστορική αναγκαιότητα, ενώ η καπιταλιστική κυριαρχία μετατρέπει αυτή την αναγκαιότητα σε έλεγχο εδάφους, πληθυσμών και πόρων. Η θεολογία και το κεφάλαιο δεν αλληλοαναιρούνται, αντιθέτως, η πρώτη παρέχει το ιδεολογικό περίβλημα μέσω του οποίου η δεύτερη φυσικοποιείται, κοινωνικά νομιμοποιείται και, τελικά, συγκροτείται ως ηγεμονική μορφή κυριαρχίας.
Για τον λόγο αυτό, το Ισραήλ δεν πρέπει να προσλαμβάνεται ως ανορθολογική παρέκκλιση από την κανονικότητα του σύγχρονου Ολοκληρωτικού Καπιταλισμού, αλλά ως μία από τις πλέον συμπυκνωμένες υλικές εκφορές του. Στην ισραηλινή περίπτωση συναρθρώνονται οργανικά η διεθνοποίηση του κεφαλαίου, η υψηλή τεχνολογία, η στρατιωτική βιομηχανία, η στενή διασύνδεση πολιτικής και στρατιωτικής παραγωγής, η διαρκής αναπαραγωγή του καθεστώτος ασφάλειας και η εδαφική αναδιάταξη ως μέσο διεύρυνσης της κρατικής και περιφερειακής ισχύος. Η ιδιαίτερα αναπτυγμένη σύμφυση του ισραηλινού τεχνολογικού τομέα με τη στρατιωτική βιομηχανία, τις διεθνείς ροές κεφαλαίου και τις παγκόσμιες αγορές οπλικών συστημάτων καθιστά αυτή τη σχέση απολύτως υλική και όχι απλώς θεωρητική.
Η στρατιωτικοποίηση δεν εντοπίζεται, ως εκ τούτου, εξωτερικά προς τη διαδικασία καπιταλιστικής συσσώρευσης, αλλά ενσωματώνεται στους ίδιους τους μηχανισμούς τεχνολογικής ανάπτυξης, διεθνοποίησης και αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Υπό αυτή την έννοια, η διαρκής κατάσταση πολέμου και ασφάλειας δεν αποτελεί δυσλειτουργία του συστήματος αλλά δύναται να λειτουργεί ως παραγωγικός όρος της διευρυμένης αναπαραγωγής του, καθώς η στρατιωτική τεχνογνωσία μετατρέπεται σε εξαγώγιμο εμπόρευμα και η πολεμική συνθήκη σε συγκριτικό πλεονέκτημα στις διεθνείς αγορές. Η ισραηλινή αμυντική βιομηχανία, άλλωστε, εξαρτάται σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό από τις εξαγωγές και βρίσκεται σε στενή οργανική σχέση με τον πολιτικό τομέα υψηλής τεχνολογίας και το διεθνές κεφάλαιο.
Παράλληλα, σημαντικά τμήματα της ισραηλινής κοινωνίας έχουν εσωτερικεύσει την εδαφική διεύρυνση της κυριαρχίας και τη μονιμοποίηση του στρατιωτικού ελέγχου όχι ως ιστορικά προσδιορισμένες και, συνεπώς, αναστρέψιμες πολιτικές επιλογές, αλλά ως αναγκαίους όρους συλλογικής ασφάλειας και εθνικής επιβίωσης. Υπό αυτή την έννοια, κεφάλαιο, τεχνολογική υπεροχή, στρατιωτική ισχύς, εδαφική επέκταση και κοινωνική συναίνεση δεν λειτουργούν ως αυτοτελείς μηχανισμοί, αλλά συναρθρώνονται σε ένα ενιαίο πλέγμα παραγωγής, νομιμοποίησης και διευρυμένης αναπαραγωγής της κυριαρχίας. Ως εκ τούτου, το Ισραήλ δεν βρίσκεται στις παρυφές του Ολοκληρωτικού Καπιταλισμού, ανάστροφα, συνιστά μία από τις πλέον συμπυκνωμένες εκφορές του, καθώς καθιστά υλικά ορατή τη σύμφυση της διεθνοποίησης του κεφαλαίου με τη στρατιωτικοποίηση της συσσώρευσης και την κανιβαλική ανακατανομή της περιφερειακής ισχύος.
Η θεολογία βεβαιώνει, ότι η γη έχει ήδη δοθεί.
Το κράτος το Ολοκληρωτικού καπιταλισμού χαράζει τα σύνορα.
Ο στρατός καθιστά την υπόσχεση υλική.
Και το κεφάλαιο φροντίζει η νέα γεωγραφία να αποκτήσει οικονομική διάρκεια.
Αυτό δεν είναι η αντίθεση μεταξύ μεσσιανισμού και καπιταλισμού.
Είναι η ιστορική τους συνάρθρωση στην πιο ολοκληρωτική, ιστορική και πολιτική, εκβολή τους.
Πηγές
Inbari, M. (2012). Messianic Religious Zionism Confronts Israeli Territorial Compromises. Cambridge University Press.
UN Independent International Commission of Inquiry on the Occupied Palestinian Territory (2025). Legal Analysis of the Conduct of Israel in Gaza Pursuant to the Genocide Convention, A/HRC/60/CRP.3.
Pew Research Center (2025). Israeli Public Is Increasingly Skeptical About Lasting Peace.
Israel Democracy Institute (2025). Large Majority of Jewish Israelis: Israel Making Substantial Efforts to Avoid Palestinian Suffering.
Congressional Research Service (2025). U.S. Foreign Aid to Israel: Overview and Developments since October 7, 2023.
