Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου “Waste Side Stories” του Αντώνη Μαυρόπουλου, Πνευματικό κέντρο Δήμου Αθηναίων, 8 Ιουνίου 2026
Ο συγγραφέας μού έκανε ήδη την τιμή να γράψω το επίμετρο του σπουδαίου αυτού βιβλίου, στο οποίο είχα την ευκαιρία να εκθέσω αναλυτικά τις σκέψεις μου για το περιεχόμενό του και δεν θα σας κουράσω επαναλαμβάνοντάς τες. Με μια πολύ συνοπτική ματιά θα εστιάσω στα διαφορετικά επίπεδα του βιβλίου, τα οποία συνδυάζονται, αλληλοσυμπληρώνονται και το καθιστούν ένα σημαντικό έργο αναφοράς για πολλούς επιστημονικούς κλάδους αλλά και για κάθε σκεπτόμενο άνθρωπο που αγωνιά για όσα συμβαίνουν γύρω μας και διερωτάται πώς ακριβώς φτάσαμε ως εδώ και πού οδηγούμαστε στο μέλλον.
Σε ένα πρώτο επίπεδο, o συγγραφέας περιγράφει τη σημερινή κατάσταση, όπως την έζησε στα αμέτρητα ταξίδια που πραγματοποίησε ως ειδικός εμπειρογνώμων για τα απόβλητα σε χώρες πολύ μακριά από τη δική μας καθημερινή πραγματικότητα, από τη Βραζιλία, τη Νικαράγουα και την Αϊτή μέχρι τη Σιγκαπούρη, το Λίβανο και το Μαρόκο. Ταξίδια που τον έφεραν αντιμέτωπο με την αδικία σε όλες της τις μορφές, αδικία σε βάρος εξίσου της φύσης και των ανθρώπων.
Η επαφή του με την αθλιότητα της περιβαλλοντικής καταστροφής και την αθλιότητα της ζωής των ανθρώπων που τη βιώνουν με τη μορφή της ρύπανσης, της λειψυδρίας και της ένδειας πέρα από κάθε όριο ανθρώπινης αξιοπρέπειας, δεν προέρχεται από την τηλεόραση και τις ειδήσεις ούτε μόνο από μελέτες και έρευνες σε επιστημονικά εργαστήρια. Είναι προϊόν της προσωπικής του γνωριμίας με τα θύματα του λεγόμενου πολιτισμού μας, που δεν είναι στατιστικά νούμερα αλλά άνθρωποι αληθινοί με όνομα, πρόσωπο και ταυτότητα. Ταυτότητα ιστορική, πολιτιστική, κοινωνική, πολιτική και οικονομική που τους αφαιρέθηκε απότομα και βάναυσα για να πεταχτεί μεταφορικά αλλά και κυριολεκτικά στα σκουπίδια. Σκουπίδια μέσα στα οποία και από τα οποία είναι καταδικασμένοι να ζουν.
Με δεδομένο λοιπόν ότι η πολύτιμη πολιτισμική βιοποικιλότητα του πλανήτη εξαφανίζεται και αυτή μαζί με τη φυσική, τα οικοσυστήματα και τα είδη που ζουν σε αυτά, ο συγγραφέας σε ένα δεύτερο επίπεδο μάς αποκαλύπτει μια δεύτερη πραγματικότητα. Αυτή που κρύβεται πίσω από τις εικόνες του χάους και της αποσύνθεσης που λίγο πολύ βιώνουμε όλοι σε όλα τα πεδία, περιβαλλοντικό, πολιτικό, οικονομικό, κοινωνικό, ακόμα και ψυχολογικό. Μια πραγματικότητα αόρατη στους πολλούς αλλά πολύ πιο απειλητική από αυτή που αντιλαμβανόμαστε σε πρώτο πλάνο, γιατί υποσκάπτει τα θεμέλια του παρόντος και προδιαγράφει ένα πολύ χειρότερο μέλλον.
Στο επίπεδο αυτό ο συγγραφέας δεν καταγγέλλει, οι εικόνες του έχουν μιλήσει από μόνες τους. Εξηγεί, αποδεικνύει και κυρίως διασυνδέει οριζόντια και κάθετα όλες τις εκφάνσεις της ζωής η οποία δεν είναι μονοδιάστατη ούτε γνωρίζει «εξωτερικότητες». Οριζόντια, γιατί δεν περιορίζεται μόνο στις πτυχές της περιβαλλοντικής κρίσης, την υπέρβαση των πλανητικών ορίων, τη διατάραξη του κύκλου του νερού, την καταστροφή των οικοσυστημάτων, την κλιματική κρίση, την εργαλειοποίηση της πρωτογενούς παραγωγής. Αναζητεί στο χώρο της πολιτικής φιλοσοφίας, των οικονομικών θεωριών και της τέχνης τους παράγοντες που προκάλεσαν την κρίση αυτή, την εξέθρεψαν και εξακολουθούν να τη στηρίζουν. Όπως επισημαίνει, αυτά που συμβαίνουν σήμερα στη βιόσφαιρα, στο πολύπλοκο οικοσύστημα της γης, και έχουν διαταράξει τις ευαίσθητες ισορροπίες της, είναι αποτέλεσμα συνειδητών, δηλαδή σκόπιμων, και ασυνείδητων, δηλαδή αδίστακτων και χωρίς ηθικούς φραγμούς, ανθρώπινων επιλογών και αποφάσεων σε όλους αυτούς τους χώρους και ιδιαίτερα της οικονομίας, της πολιτικής, ακόμα και της επιστήμης.
Διασυνδέει κάθετα γιατί μας αποκαλύπτει με επιστημονική ακρίβεια τις φυσικές και χημικές διεργασίες με τις οποίες η ληστρική εκμετάλλευση των πόρων της γης, η υπερπαραγωγή και υπερκατανάλωση υποδομών και αγαθών και η μετατροπή τους σε απόβλητα, όλα στον υπερθετικό, έχουν διαταράξει σοβαρά την ισορροπία όλων των μεγάλων βιοχημικών κύκλων που υποστηρίζουν τη ζωή στον πλανήτη, τουλάχιστον τη ζωή όπως την ξέρουμε και μας αφορά. Η αταξία και το χάος που επικρατεί στο φυσικό κόσμο, τον κύκλο του νερού, τη ροή της ενέργειας και την ανακύκλωση της ύλης, δεν είναι παρά οι επιμέρους εκδηλώσεις της γενικής εντροπίας στην οποία έχουμε εγκλωβίσει τον πλανήτη εξαιτίας του μοντέλου της απεριόριστης οικονομικής μεγέθυνσης, στο οποίο επιμένουμε πεισματικά παρά τις παταγώδεις αποτυχίες του σε όλα τα πεδία.
Στο πλαίσιο αυτό, στο τρίτο επίπεδο του βιβλίου ο συγγραφέας εξετάζει διεξοδικά τι συνέβη στη λεγόμενη νοόσφαιρα, το πνεύμα και την ψυχή του ανθρώπου, τον ορθό λόγο και την ηθική, ώστε για πρώτη φορά στην ιστορία να αψηφά με απίστευτη αλαζονεία τους νόμους που διέπουν και διασφαλίζουν την ίδια του την ύπαρξη. Πώς κατέληξε να ζει σε πλήρη απομόνωση από την πραγματικότητα, την οποία αντιλαμβάνεται όλο και περισσότερο διαστρεβλωμένη μέσα από κάθε είδους φίλτρα, άχρωμη, άγευστη και άοσμη, ανίκανος να συνδεθεί συναισθηματικά μαζί της. Πώς κατέληξε να αποδέχεται παθητικά, ως νομοτελειακά και αναπόφευκτα, όλα τα παράλογα και ανήθικα που συμβαίνουν γύρω του.
Συνδετικός ιστός των έντεκα κεφαλαίων του βιβλίου, που αντιστοιχούν σε έντεκα διαφορετικά ταξίδια, είναι δύο βασικές έννοιες: τα μεταβολικά ρήγματα και τα απόβλητα. Όπως εξηγεί αναλυτικά, το ακόρεστο της παγκοσμιοποιημένης αγοράς την υποχρεώνει να καταναλώνει με αυξανόμενους ρυθμούς τους πόρους του πλανήτη προκειμένου να παρατείνει για λίγο ακόμα τη ζωή της. Τους μετατρέπει αμέσως σε σκουπίδια, άχρηστα απόβλητα που αδυνατούν να επιστρέψουν στη γη για να τη θρέψουν ώστε να αποκατασταθεί με φυσικές διεργασίες η τάξη του φυσικού κόσμου. Αυτήν όμως ακριβώς την τάξη έχει ανάγκη να απορροφά από τη φύση η ανθρώπινη κοινωνία προκειμένου να διατηρηθεί και αυτή σε τάξη και ισορροπία. Την τάξη του φυσικού κόσμου την δανειζόμαστε αλλά τώρα πια δεν την επιστρέφουμε ποτέ. Τη μετατρέπουμε σε σκουπίδια και τα πετάμε σε χώρες και λαούς που μετατρέπονται με τη σειρά τους σε παγκόσμιες χωματερές, με την αυταπάτη ότι κάποιοι από εμάς θα παραμείνουν για λίγο ακόμα «καθαροί». Είναι οξύμωρο ότι το μοναδικό έμβιο ον που είχε τη νοητική ικανότητα να ανακαλύψει το δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής έχει ταυτόχρονα και την ανοησία να τον παραβιάζει. Επιμένουμε να αγνοούμε ότι ζούμε σε ένα πλανήτη που μας φιλοξενεί αλλά δεν μας χρειάζεται και, αν τον παραζορίσουμε, θα μας αποβάλει για να ξαναβρεί την ισορροπία του.
«Ήταν κουρασμένος. Δεν μπορούσε να αρχίσει ένα πόλεμο διαθέτοντας τόση σοφία ήττας». Η συγκλονιστική αυτή φράση του Έκτορ Μπελασκοαράν στον επίλογο του βιβλίου αγγίζει όλους εκείνους που σε κάποια φάση της ζωής τους αγωνίστηκαν ενάντια σε μια αδικία, προσπάθησαν να αποτρέψουν κάποια καταστροφή, θυσίασαν λίγα ή πολλά για κάποιο σκοπό ανώτερο από τους ίδιους, και δεν τα κατάφεραν. Κι έτσι αποσύρονται στο περιθώριο όχι από δειλία αλλά από το αίσθημα της ματαιότητας που προκαλεί η επίγνωση της δύναμης του αντιπάλου.
Μήπως λοιπόν η σοφία που μας προσφέρει το βιβλίο λειτουργεί αποτρεπτικά στην ανάληψη δράσης; Μήπως τελικά αποθαρρύνει αντί να κινητοποιεί, βλάπτει αντί να ωφελεί; Ο συγγραφέας λέει κατηγορηματικά όχι. Ο Εφιάλτης της Περσεφόνης που ζούμε σε όλο τον πλανήτη, αλλά δυστυχώς τα τελευταία χρόνια και σε κάθε γωνιά της πατρίδας μας, δεν είναι η φυσιολογική και νομοτελειακή πορεία της ανθρωπότητας. Είναι ένα τεράστιο λάθος, το μεγαλύτερο στην ιστορία, και πρέπει επειγόντως να διορθωθεί. Δεν θα διορθωθεί με τρόπο μαγικό, με την έλευση κάποιου Μεσσία ούτε με κάποιο τεχνολογικό θαύμα από αυτά που μας υπόσχονται και δεν πραγματοποιούνται ποτέ, ακριβώς γιατί στηρίζονται στη χρήση των ίδιων ακριβώς μέσων και την επιδίωξη των ίδιων ακριβώς σκοπών που δημιούργησαν το πρόβλημα. Θα διορθωθεί όσο μπορούμε ακόμα να ξεχωρίζουμε το δίκιο από το άδικο, το σωστό από το λάθος, το αληθινό από το ψεύτικο, το ωραίο από το αποκρουστικό. Το βιβλίο του Αντώνη Μαυρόπουλου είναι πολύτιμο ακριβώς γι’ αυτό. Εύχομαι να είναι καλοτάξιδο όπως του αξίζει.
Η Μαρία Καραμανώφ είναι αντιπρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας ε.τ., πρόεδρος του Επιμελητηρίου Περιβάλλοντος και Βιωσιμότητας
