Την Πέμπτη 01 Οκτωβρίου 2026 ο Όμιλος Μαρξιστικών Ερευνών διοργάνωσε στο Κοινωνικό Πολιτιστικό Κέντρο Βύρωνα «Λαμπηδόνα» μια εκδήλωση με θέμα Η Οδύσσεια και το Χόλυγουντ. Το παρακάτω κείμενο είναι βασισμένο στην ομιλία μου στην παραπάνω εκδήλωση.
Το 1716, την εποχή της αναδυόμενης νεωτερικότητας, ο Richard Bentley, διάσημος κριτικός της λογοτεχνίας, απευθύνθηκε στον Alexander Pope, τον διάσημο Άγγλο ποιητή και μεταφραστή, ο οποίος είχε μόλις ξεκινήσει την προηγούμενη χρονιά να δημοσιεύει τη μετάφραση της Ιλιάδας, λέγοντας: «είναι ένα πολύ ωραίο ποίημα, κύριε Pope, αλλά δεν είναι Όμηρος». Η αναζήτηση του «αυθεντικού» στην ερμηνεία, την πρόσληψη και τη μεταφορά κειμένων του παρελθόντος ήταν -τουλάχιστον από τον 17ο αιώνα κι έπειτα- και παραμένει ένα πεδίο αντιπαραθέσεων. Ωστόσο, η ερμηνεία των κειμένων δείχνει, συνήθως, περισσότερα πράγματα για τον ερμηνευτή παρά για το κείμενο. Γι’ αυτό, και ο τρόπος που η κάθε εποχή προσεγγίζει ένα κλασικό κείμενο, εν προκειμένω ο Κρίστοφερ Νόλαν και το Χόλυγουντ την ομηρική Οδύσσεια, είναι αποκαλυπτικός για τις στάσεις και τις αντιλήψεις της εποχής. Με λίγα λόγια, ένα κείμενο μας αποκαλύπτει την εποχή του και η ερμηνεία του τη δική της.
Σύμφωνα με τον Raymond Williams, τον σημαντικό αυτόν μαρξιστή θεωρητικό της κουλτούρας, κάθε εποχή χαρακτηρίζεται από μια δομή αίσθησης (structure of feeling), μια σύνθετη διαδικασία του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν δυναμικά την κοινωνική τους πραγματικότητα τη στιγμή που εκείνη διαμορφώνεται. Η δομή της αίσθησης δεν είναι απλώς το «πνεύμα της εποχής», αλλά η δυναμική διαδικασία βιώματος της πραγματικότητας εν κινήσει. Για τον Williams, η πλέον χαρακτηριστική αποτύπωση αυτού του δυναμικού φαινομένου εντοπίζεται στη μαζική κουλτούρα. Υπό αυτό το πρίσμα, η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν, μια χολυγουντιανή υπερπαραγωγή είναι μια εξαιρετική αφορμή για να ερμηνεύσουμε τον τρόπο που η κυρίαρχη μαζική αφήγηση βλέπει σήμερα ένα κλασικό λογοτεχνικό αριστούργημα αλλά και μια ευκαιρία να μιλήσουμε για τη θέση της λογοτεχνίας, ιδίως των μεγάλων λογοτεχνικών αφηγήσεων, σε ένα ρευστό, κατακερματισμένο κόσμο.
Η Οδύσσεια είναι μια άρτια, με όρους εμπορικής πραγμάτωσης ενός ψυχαγωγικού προϊόντος, ταινία. Οι ερμηνείες των ηθοποιών, η σκηνική απόδοση των τόπων και των προσώπων είναι εκείνη που απαιτείται προκειμένου η ταινία να πετύχει τους εμπορικούς της στόχους. Ωστόσο, το κυρίαρχο στοιχείο που αποδεικνύει το ότι ο δημιουργός της στόχευε στη δημιουργία ενός, πρωτίστως, εμπορικού δημιουργήματος είναι η ίδια η διαπραγμάτευση του θέματός της. Ο Οδυσσέας του Νόλαν, ο Τρωικός του πόλεμος, η Ιθάκη του είναι πολύ μακριά από τους αντίστοιχους ομηρικούς τόπους και πρόσωπα. Αντιθέτως, στην οθόνη αποτυπώνεται ο Οδυσσέας και το σύμπαν του όπως τον βλέπει η σημερινή, μαζική πολιτιστική βιομηχανία.
Η ομηρική Οδύσσεια, αυτό το μοναδικό αριστούργημα, είναι -μεταξύ άλλων- το κείμενο που αποτυπώνει με τον πλέον διαυγή και ζωντανό τρόπο τη μετάβαση της ανθρωπότητας από την άγρια κατάσταση στην πόλη και την οργανωμένη κοινωνία. Ο Οδυσσέας είναι ο άνθρωπος που βιώνει μια μεγάλη ιστορική αλλαγή και μεταμορφώνεται από κυνηγός σε πολίτης. Με τον ίδιο τρόπο που ο Σαίξπηρ αποτυπώνει στην ολότητά της τη μετάβαση του ανθρώπου από την κοινωνία της γαιοκτησίας σε εκείνην της επικράτησης του κεφαλαίου, έτσι και ο ομηρικός ήρωας προσωποποιεί τον μεταβατικό άνθρωπο προς την κοινωνία της πόλεως. Ο Οδυσσέας, κατάλοιπο της εποχής των ηρώων, μεταμορφώνεται στον άνθρωπο-φορέα της κοινωνικής εμπειρίας. Είναι το πρόσωπο που κουβαλάει μέσα του τον παλαιολιθικό άνθρωπο των σπηλαίων, τη νεολιθική επανάσταση του κτηνοτρόφου/αγρότη και τα μετασχηματίζει στον άνθρωπο-πολίτη, τον άνθρωπο που ολοκληρώνεται μόνον όταν συνυπάρχει με άλλους ανθρώπους.
Ταυτόχρονα, η Οδύσσεια, ως ένα έπος της περιπλάνησης, αποτυπώνει τον άνθρωπο-ταξιδευτή του 8ου αιώνα, εκείνον που αναζητά νέους τόπους για να φτιάξει τις αποικίες του και να αναπτύξει την πολιτική του οργάνωση. Στο ομηρικό κείμενο, ο Οδυσσέας-βασιλιάς απουσιάζει από το βασίλειό του, ωστόσο η βασιλεία δεν έχει καταργηθεί. Η πολιτική οργάνωση υπερβαίνει τα πρόσωπα που την υπηρετούν διότι «άνδρες γαρ η πόλις», όπως θα μας δείξει ο Θουκυδίδης, αλλά η πόλις δεν είναι το άθροισμα των ανθρώπων της. Τον Οδυσσέα η πόλις τον ακολουθεί. Είναι ο πρώτος ιστορικός άνθρωπος με τον ίδιο τρόπο που ο Άμλετ είναι ο πρώτος νεωτερικός άνθρωπος.
Έναν άλλον Οδυσσέα κατασκευάζει η χολυγουντιανή αφήγηση. Όπως οι περισσότεροι κεντρικοί χαρακτήρες των ταινιών του Νόλαν, ο πρωταγωνιστής πλησιάζει την επικράτεια του ηρωικού μέσω των ψυχικών του τραυμάτων. Σαν άλλος Μπάτμαν (κάπως αντίστοιχα παρουσιάζεται και ο Ρόμπερτ Οπενχάιμερ στη φερώνυμη ταινία), ο Οδυσσέας θέλει να ξορκίσει τον ψυχικό του πόνο, την απόγνωση του πολέμου και να νοστήσει παρακάμπτοντας τον ιστορικό χρόνο και τη θέση του σε αυτόν. Είναι ένας βετεράνος του πολέμου που υποφέρει από μετατραυματικό στρες. Η Τροία -πλαισιωμένη από αμμώδεις εκτάσεις- δεν μπορεί παρά να μας φέρει στο μυαλό το Ιράκ, το Αφγανιστάν, τα πεδία της ιμπεριαλιστικής ολοκλήρωσης. Ο Οδυσσέας της ταινίας είναι ένας βετεράνος βουτηγμένος στις τύψεις για την καταστροφή που προκάλεσε. Μία καταστροφή προϊόν της απληστίας των ισχυρών (στο σημείο αυτό προκαλεί έντονη εντύπωση η περικεφαλαία του Αγαμέμνονα, μαζί σύμβολο θανάτου και memento mori) παρά ένα αποτέλεσμα της θεϊκής επιπολαιότητας.
Στο σύμπαν της ταινίας απουσιάζει εντελώς το θεϊκό στοιχείο. Μόνη αναφορά στο μυθολογικό πάνθεον είναι η παρουσία της Αθηνάς στο πλάι του ήρωα. Μόνο που η θεά λειτουργεί περισσότερο ως φωνή συνείδησης και ψυχοθεραπευτικός παράγοντας παρά ως θεϊκή μορφή. Άλλωστε, η ταινία -όπως δυστυχώς και πολλά, σύγχρονα, μεταμοντέρνα αφηγήματα- δεν αποφεύγει το εύκολο καταφύγιο του ψυχολογισμού, από το οποίο τόσο πάσχουν πολλές, σημερινές αφηγήσεις. Η ανιστορική και, τελικά, βαθιά στατική και συντηρητική αντίληψη ότι όλα στον άνθρωπο είναι ατομικές επιλογές και ότι η λύση των προβλημάτων του θα επιτευχθεί μόνο με την αυτοβελτίωση και την ψυχική ευημερία δεν απουσιάζει από την ταινία. Μόνο που ο άνθρωπος είναι πρώτα και πέρα από όλα ον ιστορικό κάτι που εύγλωττα μας δείχνει η ομηρική Οδύσσεια παρόλο που είναι ένα κείμενο με τρομερά έντονο το μυθολογικό στοιχείο.
Οι θεοί απουσιάζουν, λοιπόν, γιατί η χολυγουντιανή Οδύσσεια δεν είναι το έπος της αρχαϊκής εποχής, αλλά το προϊόν του ολοκληρωτικού καπιταλισμού. Ο κόσμος είναι απομαγεμένος και ο Θεός είναι είτε πεδίο που δικαιολογεί την εγκληματική απληστία των ισχυρών, είτε το δεκανίκι των ψυχικών και οντολογικών αδιεξόδων του ανθρώπου σε έναν εχθρικό κόσμο.
Στην ταινία, όπως είναι αναμενόμενο, η παρουσία του υπερφυσικού στοιχείου τονίζεται και σε αυτό συμβάλλουν τα οπτικά και ηχητικά εφέ. Ενώ, όμως, το υπερφυσικό στοιχείο επικρατεί (με μακράν πιο ενδιαφέρουσα στιγμή την Κίρκη που αποδίδει εξαιρετικά η Σαμάνθα Μόρτον) απουσιάζει εντελώς το μυθολογικό στοιχείο. Ο μύθος στην Οδύσσεια είναι κάτι πολύ περισσότερο, όπως άλλωστε σε όλα τα λογοτεχνικά κείμενα της πρώτης τάξης, από απλή αφηγηματική ανάγκη. Το μυθολογικό στοιχείο στο ομηρικό σύμπαν είναι ο καμβάς πάνω στον οποίο υφαίνεται όλη η συμβολική αγωνία του ανθρώπου τη στιγμή που συγκροτεί για πρώτη φορά την ιστορική του συνείδηση. «Ο μύθος γίνεται αλήθεια μέσω της πίστης» θα διαπιστώσει ο M.I.Finley. H ομηρική Οδύσσεια είναι μια συγκλονιστική καταγραφή αυτής της πίστης του ανθρώπινου που για πρώτη φορά συνειδητοποιεί ότι έχει μέλλον επειδή έχει παρελθόν.
Κι έτσι προκύπτει το ερώτημα: Είναι, τελικά, τόσο αδύναμη η ταινία του Νόλαν; Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μονολεκτική. Σίγουρα, είναι ένα ψυχαγωγικό προϊόν που προκαλεί τη συζήτηση και απαιτεί θέση από τον θεατή του. Για όλες τις προβληματικές πτυχές του υπάρχουν κι άλλες τόσες που έχουν ενδιαφέρον. Ωστόσο, η ταινία υποφέρει από όσα υποφέρει η δομή της αίσθησης σήμερα. Βλέπει τον άνθρωπο σαν μία ατομική υπόθεση και τον πολιτισμό του σε κρίση χωρίς να συζητάει τι προκάλεσε αυτήν την κρίση αλλά και τον τρόπο εξόδου από αυτήν. Πάντως, η μεγάλη και ουσιαστική αξία της ταινίας -αλλά και κάθε ταινίας που αντλεί το υλικό της από την επικράτεια της πραγματικά μεγάλης τέχνης- είναι άλλη: μας δίνει την αφορμή να επαναπροσεγγίσουμε ένα μεγάλο κείμενο. Μετά την προβολή της ταινίας, η πώληση των αντιτύπων της ομηρικής Οδύσσειας αυξήθηκε κατακόρυφα. Μόνο στο Ηνωμένο Βασίλειο η πωλήσεις των τυπωμένων αντιτύπων αυξήθηκαν κατά περίπου 700%! Όλο και περισσότεροι άνθρωποι, ανάμεσά τους και αρκετοί νέοι, πλησίασαν εγγύτερα στο ομηρικό αριστούργημα.
Κάθε φορά που ερχόμαστε σε επαφή με μία μεγάλη αφήγηση για τον κόσμο και τη θέση του ανθρώπου σε αυτόν, ερχόμαστε πιο κοντά στη σύλληψη του κόσμου και της πραγματικότητας εν συνόλω. Στον κατακερματισμένο κόσμο που μας περιβάλλει, όπου και η πραγματικότητα κομματιάζεται σε ψηφίδες κι επιμέρους αφηγήσεις, ο άνθρωπος αδυνατεί να κατανοήσει την ιστορική του θέση κι απομακρύνεται από την ιστορική του συνείδηση. Γίνεται ένας υπηρέτης ενός αέναου παρόντος που μπουκώνεται από content και ψυχία από το εφήμερο. Η ιστορική συνείδηση χάνεται. Δεν υπάρχει παρελθόν, τη μνήμη αντικαθιστά η νοσταλγία και η βιωμένη εμπειρία του χθες εκφυλίζεται στην αισθητικοποίηση του vintage. Ο άνθρωπος που έχει μόνο παρόν αδυνατεί να φανταστεί το μέλλον του κι, ακόμα περισσότερο, να το σχεδιάσει.
Σε αυτήν την αδυναμία, στιβαρό αντίβαρο στέκονται οι μεγάλες αφηγήσεις, η μεγάλη τέχνη. Μέσω των μεγάλων αφηγήσεων -και βεβαίως η Οδύσσεια είναι μια ιδρυτική τέτοια αφήγηση- ο άνθρωπος κατανοεί τον κόσμο στο σύνολό του και τη θέση του σε αυτόν. Η επαφή με τη μεγάλη τέχνη, με εκείνες τις στιγμές που μας συν-κλονίζουν, με το συγκλονιστικό δηλαδή, μας φέρνει σε επαφή με την ιστορική μας συνείδηση, μας δίνει το στίγμα μέσα στο πέλαγος των μικρών αφηγήσεων. Οι μεγάλες αφηγήσεις -ο Όμηρος, ο Αισχύλος, ο Δάντης, Ο Σαίξπηρ, για να αντλήσω μόνον από το σύμπαν της λογοτεχνίας- διδάσκουν ότι η ανθρώπινη περιπέτεια είναι συνεχής γι’ αυτό εξακολουθούν να μας προσφέρουν «αισθητική απόλαυση και να λειτουργούν ως αξεπέραστο πρότυπο», όπως εύστοχα παρατηρεί η μαρξική διαπίστωση.
Αυτή η συνέχεια του ανθρώπινου, αυτό που πολύ σχηματικά μπορούμε να ονομάσουμε ιστορική συνείδηση, υπάρχει σε όλες τις μεγάλες καλλιτεχνικές εκφράσεις της ανθρώπινης ιστορίας. Η επαφή μαζί τους μας δίνει ένα σχήμα για τον κόσμο, ένα σχήμα μεγαλύτερο και συνεκτικότερο από το άθροισμα των μερών του. Η ανάγνωση και η σύλληψη της πραγματικότητας στο μεγάλο της σχήμα είναι προϋπόθεση για την αλλαγή της και η συμβολή των μεγάλων λογοτεχνικών αφηγήσεων σε αυτήν τη διαδικασία είναι καθοριστική. Δεν είναι τυχαίο που όλα τα μεγάλα λογοτεχνικά δημιουργήματα που διδάσκονται διεθνώς (είτε πρόκειται για τα ομηρικά έπη, είτε για τον Μόμπι Ντικ), διδάσκονται σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης αποσπασματικά και κατακερματισμένα. Η δομή της αίσθησης, κατά Raymond Williams, του σήμερα είναι ο κατακερματισμός. Ο κόσμος ως θραύσματα. Αυτόν τον θρυμματισμένο κόσμο μόνο η επαφή με τις μεγάλες αφηγήσεις -στην τέχνη, αλλά και στην πολιτική- μπορεί να ενώσει και να σχηματοποιήσει. Και η επαφή με την Οδύσσεια (ακόμη κι αν η αφορμή είναι μια χολυγουντιανή υπερπαραγωγή) είναι μια τέτοια ευκαιρία.
