Πηγή: Jacobin
Τις τελευταίες δεκαετίες, η βάση της ηγεμονίας των ΗΠΑ έχει μετατοπιστεί από την εγχώρια βιομηχανική ισχύ στην ικανότητά τους να επιβάλλουν τους κανόνες που οργανώνουν την παγκόσμια παραγωγή, τα χρηματοοικονομικά και το χρήμα. Σήμερα, αυτός ο αυτοκρατορικός ρόλος βρίσκεται πλέον υπό ολοένα και μεγαλύτερη πίεση.
Ο ιμπεριαλισμός βρίσκεται ξανά στην πρώτη γραμμή της παγκόσμιας πολιτικής. Ο πόλεμος μεγάλης κλίμακας έχει γίνει μόνιμο χαρακτηριστικό της σημερινής εποχής, από την Ουκρανία μέχρι τη Γάζα. Η δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ έχει προσθέσει έναν πόλεμο δασμών, απειλές για προσάρτηση της Γροιλανδίας, την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας και, μαζί με το Ισραήλ, έναν απρόκλητο πόλεμο στο Ιράν. Αυτό δεν είναι ιδιοτροπία ενός ανθρώπου, καθώς η αντιπαράθεση με την Κίνα ξεκίνησε κατά την πρώτη θητεία του Τραμπ και επιδεινώθηκε υπό τον Τζο Μπάιντεν.
Ταυτόχρονα, η πολιτική σκηνή στις ώριμες καπιταλιστικές χώρες βρίσκεται σε βαθιά αναταραχή. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η Αριστερά έχει γίνει μια δύναμη στην μαζική πολιτική, με έναν δημοκρατικό σοσιαλιστή ως δήμαρχο της Νέας Υόρκης και εκτεταμένη αντίθεση στην Υπηρεσία Μετανάστευσης και Τελωνείων (ICE), τη γενοκτονία του Ισραήλ στην Παλαιστίνη και τον πόλεμο στο Ιράν. Στη Γαλλία, οι κυβερνήσεις έχουν πέσει η μία μετά την άλλη και η κοινωνική αναταραχή εξαπλώνεται. Αλλά και η Ακροδεξιά ανεβαίνει δυναμικά, από το Εθνικό Συναγερμό της Γαλλίας και την Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) μέχρι το Reform UK της Βρετανίας και το FPÖ της Αυστρίας, παράλληλα με τον Λευκό Οίκο του Τραμπ.
Η Αριστερά και η Δεξιά αντλούν από την ίδια πραγματικότητα, δηλαδή από τη στασιμότητα των μισθών, την παρακμή της βιομηχανίας και τις υποβαθμισμένες δημόσιες υπηρεσίες. Αν η Αριστερά θέλει να προσφέρει ένα αξιόπιστο πολιτικό πρόγραμμα στην εργατική τάξη και τους φτωχούς, πρέπει να κατανοήσει τι συνδέει τον αναδυόμενο ιμπεριαλισμό με την παρακμή της καπιταλιστικής συσσώρευσης στον ιστορικό πυρήνα της παγκόσμιας οικονομίας. Με εκατομμύρια ανθρώπους να αναζητούν τώρα απαντήσεις, αυτό σημαίνει ότι πρέπει να προσφέρουμε μια πολιτική ταξικής ρήξης.
Το παράδοξο των ΗΠΑ
Σημείο εκκίνησης είναι το παράδοξο στην καρδιά του αμερικανικού καπιταλισμού, το οποίο είναι επίσης το κεντρικό παράδοξο του σύγχρονου ιμπεριαλισμού. Το 1945, οι Ηνωμένες Πολιτείες παρήγαγαν περίπου το ήμισυ της παγκόσμιας μεταποιητικής παραγωγής. Σήμερα παράγουν περίπου το ένα έκτο . Η αύξηση της παραγωγικότητας είναι αδύναμη μετά τη μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-9, οι επενδύσεις παρέμειναν επίσης αδύναμες και οι πραγματικοί μισθοί έχουν παραμείνει στάσιμοι για πάνω από μια γενιά. Ωστόσο, το μερίδιο του δολαρίου στα επίσημα αποθεματικά έχει υποχωρήσει μόνον ελαφρώς, κάτω από το 60%. Η παραγωγική υπεροχή των ΗΠΑ έχει μειωθεί, αλλά η νομισματική ιεραρχία έχει σκληρύνει.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες από μόνες τους διευθετούν τις διεθνείς υποχρεώσεις τους μέσω των δικών τους υποχρεώσεων. Όλοι οι άλλοι πρέπει να αποκτήσουν δολάρια, να διαχειριστούν την έκθεσή τους σε δολάρια και να προσαρμοστούν στην πολιτική της Ομοσπονδιακής Τράπεζας. Οι ξένοι επενδυτές κατέχουν περίπου 9 τρισεκατομμύρια δολάρια σε ομόλογα του αμερικανικού δημοσίου , περίπου το ένα τρίτο των εμπορεύσιμων μετοχών, και οι κεντρικές τράπεζες σε όλο τον κόσμο είναι γεμάτες με αμερικανικά δημόσια ομόλογα.
Η υλική βάση της ηγεμονίας των ΗΠΑ έχει έτσι μετατοπιστεί από την εγχώρια βιομηχανική ισχύ στην ικανότητα να θέτει και να επιβάλλει τους κανόνες που οργανώνουν την παγκόσμια παραγωγή, τα χρηματοοικονομικά και το χρήμα. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η αυτοκρατορική της δύναμη.
Οι αμερικανικές εταιρείες έχουν ακμάσει εντός αυτής της δομής. Μεταξύ των μεγαλύτερων παγκοσμίως ενεργών επιχειρήσεων, οι αμερικανικές εταιρείες αποκομίζουν περίπου το 44% των κερδών και κατέχουν το 34% της πνευματικής ιδιοκτησίας, σε σύγκριση με το 11% και 14% για τις κινεζικές αντίστοιχες εταιρείες. Οι αμερικανικές πολυεθνικές ηγήθηκαν της παγκοσμιοποίησης της παραγωγής από τη δεκαετία του 1980 και μετά, εξάγοντας παραγωγικό κεφάλαιο και δημιουργώντας τις παγκόσμιες αλυσίδες που μετέφεραν τη βιομηχανική ικανότητα στο εξωτερικό, βασιζόμενες παράλληλα στο δολάριο για τη λειτουργία τους.
Αυτός ήταν ένας θρίαμβος για το ιδιωτικό αμερικανικό κεφάλαιο, αλλά κατέστρεψε τη βιομηχανία εντός των Ηνωμένων Πολιτειών και δημιούργησε τα κοινωνικά συντρίμμια που έγιναν η πολιτική πρώτη ύλη του Τραμπ. Η παγκόσμια νομισματική, χρηματοοικονομική και εταιρική κυριαρχία συνοδεύτηκε από εγχώρια επιδείνωση.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο κανένα από τα δύο κύρια κόμματα των ΗΠΑ δεν μπόρεσε να αντιστρέψει τη βιομηχανική παρακμή. Οι δασμοί του Τραμπ το 2018 έφεραν ελάχιστη αναπλήρωση, καθώς πολλές εταιρείες απλώς μετέφεραν τις αλυσίδες εφοδιασμού τους στο Βιετνάμ και το Μεξικό. Ο Μπάιντεν διατήρησε τους δασμούς και πρόσθεσε τις επιδοτήσεις του Νόμου για τη Μείωση του Πληθωρισμού και του Νόμου CHIPS, αλλά άφησε ανέγγιχτη την παγκόσμια στρατηγική του αμερικανικού κεφαλαίου.
Ο Τραμπ θέλει τώρα να αποκαταστήσει την εγχώρια βιομηχανία, υπερασπιζόμενος ταυτόχρονα τα προνόμια των πολυεθνικών. Μία από τις πρώτες του ενέργειες κατά την επιστροφή του στο αξίωμα ήταν η αποχώρησή του από το πλαίσιο για τη Διάβρωση της Βάσης και τη Μετατόπιση των Κερδών του ΟΟΣΑ, το οποίο είχαν υπογράψει περισσότερες από 130 χώρες, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών επί Μπάιντεν. Θα επέτρεπε στις πολιτείες να φορολογούν ένα μερίδιο των κερδών που παράγονται από τις πολυεθνικές εντός των συνόρων τους και να επιβάλλουν έναν ελάχιστο φόρο 15%, περιορίζοντας τη μεταφορά κερδών σε φορολογικούς παραδείσους μέσω πνευματικής ιδιοκτησίας που κατέχεται στο εξωτερικό.
Αλλά οι στόχοι του Τραμπ δεν μπορούν να συμβιβαστούν. Για να καταλάβουμε γιατί, πρέπει να εξετάσουμε πώς είναι οργανωμένη η παραγωγή και τα χρηματοοικονομικά σε όλο τον κόσμο σήμερα.
Ο Λένιν, το δολάριο και το F-35
Ο Βλάντιμιρ Λένιν επέμεινε το 1916 ότι ο ιμπεριαλισμός πρέπει να κατανοηθεί μέσω των κυρίαρχων μηχανισμών συσσώρευσης της εποχής του. Βασιζόμενος κυρίως στον Ρούντολφ Χίλφερντινγκ , τους προσδιόρισε ως τη συγχώνευση του τραπεζικού και βιομηχανικού κεφαλαίου σε χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, την εξαγωγή κεφαλαίου και την εδαφική διαίρεση του κόσμου μεταξύ αντίπαλων δυνάμεων. Η μέθοδός του παραμένει απαραίτητη, αλλά οι συγκεκριμένες μορφές του ιμπεριαλισμού έχουν αλλάξει ριζικά.
Εφαρμοσμένη στον σύγχρονο καπιταλισμό, η μέθοδος του Λένιν αποκαλύπτει δύο δομικά θεμέλια του ιμπεριαλισμού: πρώτον, τη σύνδεση του παγκοσμιοποιημένου παραγωγικού κεφαλαίου με το διεθνοποιημένο χρηματοοικονομικό κεφάλαιο· δεύτερον, το δολάριο ως παγκόσμιο χρήμα, το οποίο μετατρέπει αυτή τη σύνδεση σε μια ιεραρχία που επιβάλλεται τελικά από τη στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ. Το παγκόσμιο χρήμα είναι ένα κρίσιμο στοιχείο του ιμπεριαλισμού σήμερα, αλλά μια σκέψη που η κλασική μαρξιστική θεωρία δεν ανέπτυξε ποτέ.
Η σύγχρονη παραγωγή οργανώνεται μέσω παγκόσμιων αλυσίδων που συντονίζονται από πολυεθνικές – κυρίως αμερικανικές, ευρωπαϊκές και ιαπωνικές – που ελέγχουν το σχεδιασμό, την πνευματική ιδιοκτησία, την εφοδιαστική αλυσίδα και την πρόσβαση στις αγορές. Το χρηματοοικονομικό σύστημα έχει γίνει παγκόσμιο μαζί με την παραγωγή, αλλά τα δύο δεν έχουν συγχωνευθεί όπως στην εποχή του Hilferding. Σχηματίζουν ένα ζεύγος στο οποίο καμία πλευρά δεν διοικεί απλώς την άλλη. Το παραγωγικό κεφάλαιο παράγει αξία και υπεραξία. Το χρηματοοικονομικό κεφάλαιο παρέχει την πίστωση, τη ρευστότητα και τα μέσα πληρωμής χωρίς τα οποία η παγκόσμια παραγωγή δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει. Το αμερικανικό κεφάλαιο έχει ηγηθεί και στις δύο πλευρές του ζεύγους: οι πολυεθνικές του έχτισαν τις αλυσίδες και οι τράπεζες και οι διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων του παγκοσμιοποίησαν το χρηματοοικονομικό.
Η σύζευξη των κεφαλαίων λειτουργεί σε μια παγκόσμια αγορά που δεν έχει παγκόσμιο κράτος, δεν έχει παγκόσμια κεντρική τράπεζα και δεν έχει παγκόσμιο δικαστήριο. Αυτό που την κρατά ενωμένη είναι το παγκόσμιο χρήμα, το οποίο πρέπει να χρησιμεύει σε διαφορετικές δικαιοδοσίες ως λογιστική μονάδα, μέσο πληρωμής και αποθεματικό αξίας, ειδικά σε μια κρίση. Μόνο το δολάριο εκτελεί αυτές τις λειτουργίες.
Ένας προμηθευτής κατασκευών στο Βιετνάμ ή το Μεξικό αποστέλλει εξαρτήματα σήμερα και περιμένει εξήντα ή ενενήντα ημέρες για να πληρωθεί, αλλά οι μισθοί και οι εισροές πρέπει να καταβληθούν άμεσα. Το κενό πρέπει να χρηματοδοτηθεί και, επειδή η κορυφαία εταιρεία στην αλυσίδα τιμολογεί σε δολάρια, χρηματοδοτείται σε δολάρια με τιμές που βασίζονται σε δολάρια αναφοράς. Αυτή δεν είναι μια οικονομική επιλογή, αλλά το τίμημα της εισόδου στην αλυσίδα. Μεταξύ 1999 και 2019, περίπου τα τρία τέταρτα των εξαγωγών στην Ασία-Ειρηνικό και σχεδόν όλες οι εξαγωγές στην Αμερική τιμολογήθηκαν σε δολάρια. Μέσω αυτών των αλυσίδων, η νομισματική πολιτική της Ομοσπονδιακής Τράπεζας φτάνει απευθείας στα εργαστήρια στην άλλη άκρη του κόσμου.
Το κράτος που εκδίδει τα απαραίτητα δολάρια δεν είναι απλώς μια ακόμη δύναμη που επιδιώκει τα συμφέροντά του στο εξωτερικό. Είναι η αρχή που τελικά εγγυάται την εκκαθάριση, τη ρευστότητα και την εκτελεστότητα του κινητού κεφαλαίου παγκοσμίως , αποφασίζοντας ποιες υποχρεώσεις θεωρούνται χρήμα και ποιες θεωρούνται ισολογισμοί που πρέπει να προσαρμοστούν. Η παραγωγή παραμένει το θεμέλιο, αλλά η κυριαρχία του ηγεμόνα επί του παγκόσμιου χρήματος είναι ο άξονας της αυτοκρατορικής εξουσίας, το σημείο στο οποίο η σύζευξη των κεφαλαίων πειθαρχείται σε όλο τον κόσμο.
Η ιεραρχία γίνεται πλήρως ορατή σε μια κρίση. Το 2008 και ξανά το 2020, η Fed άνοιξε γραμμές ανταλλαγής δολαρίων σε έναν επιλεγμένο κύκλο δεκατεσσάρων κεντρικών τραπεζών. Όσες ήταν εντός σταθεροποίησαν τα χρηματοπιστωτικά τους συστήματα σε λίγες μέρες. Όσες ήταν εκτός, συμπεριλαμβανομένης της Ινδίας, της Ινδονησίας και της Νότιας Αφρικής, αντιμετώπισαν υποτίμηση του νομίσματος, απώλεια αποθεματικών και λιτότητα. Οι κυρώσεις και ο αποκλεισμός από τα συστήματα πληρωμών ολοκληρώνουν τον μηχανισμό εξαναγκασμού, όπως έδειξε το πάγωμα περίπου 300 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τα περιουσιακά στοιχεία ρωσικών κεντρικών τραπεζών το 2022. Οι δεκατέσσερις τράπεζες αντιπροσωπεύουν περίπου το 55% των εισαγωγών των ΗΠΑ και το 60% των εξαγωγών των ΗΠΑ. Φιλοξενούν επίσης περισσότερο από το 90% του αμερικανικού στρατιωτικού προσωπικού που σταθμεύει στο εξωτερικό. Ο χάρτης των νομισματικών προνομίων και ο χάρτης της στρατιωτικής ισχύος των ΗΠΑ συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό.
Το δολάριο και τα F-35 είναι δύο στιγμές μιας ενιαίας δομής κυριαρχίας, και η αεροπορική και ναυτική ισχύς των ΗΠΑ φυλάει τα σημεία στραγγαλισμού από τα οποία κινείται το παγκόσμιο εμπόριο. Αυτός είναι ο ιμπεριαλισμός που διατρέχει τους ισολογισμούς εταιρειών, τραπεζών και κρατών, υποστηριζόμενος από στρατιωτική ισχύ. Δεν χρειάζεται να τοποθετήσει μια σημαία πάνω από μια περιοχή ή να εγκαθιδρύσει μια δαπανηρή αποικιακή διοίκηση.
Η Δεύτερη Φάση της Χρηματιστικοποίησης
Ουσιαστικά, η οικονομική πλευρά του ζεύγους έχει μεταμορφωθεί από τη μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-9. Πριν από την κρίση υπήρχε η Πρώτη Φάση της Χρηματιστικοποίησης, με επίκεντρο τις παγκοσμίως ενεργές εμπορικές τράπεζες, η οποία μετέτρεψε τις εργατικές κατοικίες σε ένα πρωταρχικό πεδίο εξόρυξης μέσω στεγαστικών δανείων και καταναλωτικού χρέους. Στο αποκορύφωμά της, τα κέρδη των τραπεζών στις Ηνωμένες Πολιτείες πλησίασαν το 40% όλων των εταιρικών κερδών. Η κρίση έθεσε τέλος σε αυτό το καθεστώς.
Η Πρώτη Φάση αντικαταστάθηκε από τη Δεύτερη Φάση της Χρηματιστικοποίησης, η οποία στηρίζεται στις σκιώδεις τράπεζες – πάνω απ’ όλα, σε διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων όπως η BlackRock, η Vanguard και η State Street. Έρευνα που πραγματοποίησα πρόσφατα εγώ και οι συνάδελφοί μου σε 426 μεγάλους διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων δείχνει ότι τα ίδια κεφάλαια που διαχειρίζονται αυξήθηκαν από 13 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2013 σε 46 τρισεκατομμύρια δολάρια μέχρι τα μέσα του 2025. Αυτό αντιστοιχεί περίπου στο 40% των ιδίων κεφαλαίων όλων των εισηγμένων εταιρειών αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων στον κόσμο. Σε κάθε περιοχή εκτός της Βόρειας Αμερικής, οι διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων των ΗΠΑ αποτελούν τη μεγαλύτερη ομάδα ξένων επενδυτών. Αντιπροσωπεύουν την αυτοκρατορική εξουσία που ασκείται μέσω ισολογισμών και όχι μέσω εδάφους.
Σε αντίθεση με τις εμπορικές τράπεζες που αντλούν τα κέρδη τους κυρίως από τη διαφορά μεταξύ των επιτοκίων δανεισμού και δανεισμού, οι διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων εξαρτώνται από το χάσμα μεταξύ του ποσοστού κέρδους και του επιτοκίου — αυτό που ο Hilferding ονόμασε κέρδος του ιδρυτή. Τέτοια κέρδη πραγματοποιούνται κυρίως μέσω της αύξησης των τιμών των περιουσιακών στοιχείων. Ο πληθωρισμός της χρηματιστηριακής αγοράς έχει έτσι γίνει ένα κύριο κανάλι χρηματοοικονομικής συσσώρευσης.
Ολόκληρο το οικοδόμημα του Δεύτερης Φάσης στηρίζεται στο κράτος. Το ακαθάριστο δημόσιο χρέος των ΗΠΑ αυξήθηκε από λίγο πάνω από 60% του ΑΕΠ το 2007 σε περισσότερο από 120% μέχρι το 2025. Ταυτόχρονα, η Ομοσπονδιακή Τράπεζα απορρόφησε τίτλους δημόσιου χρέους σε ιστορική κλίμακα, δημιούργησε τεράστια ποσά νέων δολαρίων στον ισολογισμό της και έγινε ο μεσάζων των σκιωδών τραπεζών και άλλων στις χρηματαγορές. Ό,τι και να λέει η νεοφιλελεύθερη ρητορική των ελεύθερων αγορών, ο σύγχρονος καπιταλισμός επιβιώνει μέσω του κρατικού υπερ-παρεμβατισμού, αλλά για λογαριασμό του χρηματοπιστωτικού συστήματος, όχι για την ανοικοδόμηση της παραγωγής.
Οι επενδύσεις και η παραγωγικότητα εκτός ενός στενού συνόλου τομέων έχουν κατά συνέπεια παραμείνει αδύναμες. Η τεράστια άνθηση της τεχνητής νοημοσύνης δεν αλλάζει αυτήν την εικόνα, την επιβεβαιώνει. Οι δαπάνες για κέντρα δεδομένων και τσιπ συγκεντρώνονται σε μια χούφτα γιγάντιες εταιρείες, χρηματοδοτούμενες από τα τεράστια ταμειακά τους αποθέματα και ολοένα και περισσότερο από τεράστιο χρέος, ενώ οι διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων διοχετεύουν κεφάλαια στις ίδιες λίγες μετοχές. Τα υποσχόμενα κέρδη παραγωγικότητας παραμένουν σε μεγάλο βαθμό θέμα προσδοκιών, ήδη αποτιμημένα σε μετοχές πολύ πριν εμφανιστούν στην παραγωγή. Αυτό εξακολουθεί να είναι κυρίως συσσώρευση μέσω του πληθωρισμού των τιμών των περιουσιακών στοιχείων, όχι ακόμη ένας πραγματικός μετασχηματισμός της παραγωγής.
Ο ιστορικός πυρήνας της παγκόσμιας οικονομίας συνεχίζει έτσι να παρασύρεται σε μια μεσοβασιλεία. Η παλιά τάξη έχει χάσει τον δυναμισμό της, αλλά δεν έχει αναδυθεί μια νέα.
Μια άλλου τύπου Χρηματιστικοποίηση
Μέχρι στιγμής, η εμβέλεια της Fed εκτείνεται πολύ πέρα από τα σύνορα των Ηνωμένων Πολιτειών, καθώς τα δολάρια που δημιουργεί είναι παγκόσμιο χρήμα. Η εξάρτηση από το δολάριο που δημιουργείται από τις παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής συσσωρεύεται σε εθνικές πιέσεις: χρέη σε δολάρια που πρέπει να εξυπηρετηθούν, κέρδη που πρέπει να επαναπατριστούν, πληρωμές τεχνολογίας που πρέπει να ρέουν στο εξωτερικό. Το βάρος πέφτει βαρύτερα στον Παγκόσμιο Νότο και το αποτέλεσμα είναι μια άλλου τύπου χρηματιστικοποίηση. Δεν πρόκειται για μια ανώριμη εκδοχή της χρηματιστικοποίησης των Ηνωμένων Πολιτειών ή της Βρετανίας, αλλά για μια ξεχωριστή μορφή που παράγεται από την υποταγή τόσο στην παραγωγή όσο και στη χρηματοδότηση.
Μια περιφερειακή κεντρική τράπεζα δεν μπορεί να επεκτείνει τον ισολογισμό της κατά βούληση ή να αγνοήσει τη συναλλαγματική ισοτιμία όταν διαμορφώνει τη νομισματική πολιτική, καθώς λειτουργεί στο εξαιρετικά επισφαλές περιβάλλον δανειακού κεφαλαίου που εισέρχεται και εξέρχεται από τη χώρα. Μεγάλο μέρος αυτού του κεφαλαίου διαχειρίζονται οι ίδιοι διαχειριστές περιουσιακών στοιχείων των ΗΠΑ που κυριαρχούν στη Δεύτερη Φάση.
Τον Οκτώβριο του 2025, το μέσο επιτόκιο πολιτικής στη Βραζιλία, την Ινδία, την Ινδονησία, το Μεξικό και τη Νότια Αφρική ήταν 4 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από αυτό της Fed. Πρόκειται για έναν φόρο τιμής στη ρευστότητα, που επιβάλλεται από την ίδια τη νομισματική ιεραρχία. Τα υψηλά επιτόκια πνίγουν τις εγχώριες επενδύσεις, προσελκύουν κερδοσκοπικές εισροές, ωθούν προς τα πάνω τη συναλλαγματική ισοτιμία και υπονομεύουν την εγχώρια μεταποίηση. Τα περιφερειακά κράτη αναγκάζονται να συσσωρεύουν δολάρια ως αυτασφάλιση και να τα αποθηκεύουν σε αμερικανικά ομόλογα, ενώ οι δικές τους κυβερνήσεις και επιχειρήσεις δανείζονται με πολύ υψηλότερα επιτόκια. Πόροι που θα μπορούσαν να κατασκευάσουν εργοστάσια, σιδηροδρόμους και νοσοκομεία, στην πραγματικότητα, δανείζονται στην Ουάσιγκτον.
Ο φόρος υποτέλειας αυτής της κλίμακας χρειάζεται τοπικούς δικαιούχους. Οι μεγάλες εταιρείες στις περιφερειακές χώρες δανείζονται φθηνά σε δολάρια και επενδύουν σε εγχώρια χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία με υψηλές αποδόσεις. Οι τράπεζες επωφελούνται από το δημόσιο χρέος που εκδίδεται για να απορροφήσει τις εισροές. Και τμήματα της μεσαίας τάξης απολαμβάνουν φθηνές εισαγωγές. Σε μια περιφερειακή χώρα, η συναλλαγματική ισοτιμία είναι ένα ταξικό όπλο όσο και μια οικονομική μεταβλητή. Και οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν χρειάζονται έναν αντιβασιλέα για να εισπράττει τον φόρο υποτέλειας, καθώς αυτός ρέει μέσα από τις συνήθεις λειτουργίες της παγκόσμιας αγοράς.
Αυτοκρατορία Χωρίς Ηγεμονία
Η Κίνα παρουσιάζει την αντίθετη εικόνα από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αντιπροσωπεύει σχεδόν το 30% της παγκόσμιας προστιθέμενης αξίας στον τομέα της μεταποίησης και περίπου το 15% των παγκόσμιων εξαγωγών εμπορευμάτων. Οι κρατικές επιχειρήσεις κυριαρχούν στους στρατηγικούς τομείς της και έχει δημιουργήσει θεσμούς που παρακάμπτουν εν μέρει την τάξη πραγμάτων υπό την ηγεσία των ΗΠΑ, όπως η Πρωτοβουλία «Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος» και η Ασιατική Τράπεζα Επενδύσεων Υποδομών.
Ωστόσο, η Κίνα δεν επιχειρεί να δημιουργήσει ένα ξεχωριστό αυτοκρατορικό μπλοκ ή να αποκτήσει εδάφη. Επιδιώκει να γίνει μια καθοριστική φωνή στους κανόνες που διέπουν το εμπόριο, την τεχνολογία και τις επενδύσεις, και, μακροπρόθεσμα, να προωθήσει νέες ρυθμίσεις για το παγκόσμιο χρήμα.
Εκεί βρίσκεται το πιο αδύναμο σημείο της. Το γουάν αντιπροσωπεύει λιγότερο από το 3% των παγκόσμιων αποθεματικών και των διεθνών πληρωμών, και λιγότερο από το 5% του παγκόσμιου εμπορίου τιμολογείται σε αυτό, έναντι περίπου του μισού σε δολάρια. Το κινεζικό δημόσιο χρέος δεν χρησιμεύει ως παγκόσμια εγγύηση, η Λαϊκή Τράπεζα της Κίνας δεν προσφέρει καμία εγγύηση ρευστότητας στην παγκόσμια αγορά και το ίδιο το σύστημα πληρωμών της Κίνας επεξεργάζεται λίγο περισσότερο από το 12% του όγκου συναλλαγών σε δολάρια που διαχειρίζεται η Εταιρεία Παγκόσμιων Διατραπεζικών Χρηματοοικονομικών Τηλεπικοινωνιών.
Το εμπόδιο είναι διαρθρωτικό, όχι θέμα βούλησης. Το παγκόσμιο χρήμα απαιτεί βαθιές αγορές σε ασφαλείς δημόσιες υποχρεώσεις, νομική προστασία για τους ξένους πιστωτές και ανοιχτό λογαριασμό κεφαλαίου. Οι έλεγχοι κεφαλαίου και η δημόσια διοίκηση επί των χρηματοοικονομικών που προστάτευαν την εκβιομηχάνιση της Κίνας είναι ακριβώς αυτό που εμποδίζει το γουάν να γίνει παγκόσμιο χρήμα. Η Κίνα είναι μια παραγωγική υπερδύναμη που είναι υποχρεωμένη να εξοφλεί τις υποχρεώσεις της σε ένα νόμισμα που δεν εκδίδει και να διατηρεί τα αποθεματικά της στο χρέος του αντιπάλου της.
Ούτε η εγχώρια συσσώρευση στην Κίνα είναι απαλλαγμένη από αντιφάσεις. Από το 2007-2009, η ανάπτυξη και η κερδοφορία έχουν μειωθεί σε μια κατώτερη «νέα κανονικότητα ». Η Κίνα εξακολουθεί να επενδύει περίπου το διπλάσιο μερίδιο του ΑΕΠ σε σχέση με αυτό των ΗΠΑ, αλλά οι αποδόσεις αυτών των επενδύσεων έχουν μειωθεί απότομα. Η ορθολογική πορεία θα ήταν η μείωση των επενδύσεων και η συστηματική αύξηση των εισοδημάτων και της κατανάλωσης των Κινέζων εργαζομένων, αλλά οι οικονομικοί, κοινωνικοί και πολιτικοί κίνδυνοι που προκύπτουν από κάτι τέτοιο είναι τεράστιοι.
Το αποτέλεσμα είναι ένα αδιέξοδο. Ο ηγεμόνας δεν μπορεί να ανακτήσει τα παραγωγικά του θεμέλια και ο αμφισβητίας δεν μπορεί να εκδώσει παγκόσμιο χρήμα. Ούτε μπορεί να επιβάλει μια λύση ούτε θα δεχτεί μόνιμη υποταγή. Δεν υπάρχει ομαλή πορεία διαδοχής μέσα σε μια νομισματική ιεραρχία που είναι μοναδική, καταναγκαστική και ολοένα και πιο αμφισβητούμενη, και εκεί έγκειται ο κίνδυνος για τον κόσμο.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν σταματήσει να ενεργούν ως ηγεμόνας, δηλαδή ως η δύναμη που παρουσιάζει τα δικά της συμφέροντα ως γενικό συμφέρον. Αντίθετα, ενεργούν ως ο μεγαλύτερος και πιο επιθετικός αντίπαλος σε ένα ολοένα και πιο ανοιχτό πεδίο, αντιμετωπίζοντας ακόμη και τους συμμάχους τους ως υποτελείς. Όταν η Ουάσιγκτον απαίτησε κυρώσεις στην ρωσική ενέργεια μετά το 2022, η Γερμανία τις αποδέχτηκε με σοβαρό κόστος για τη δική της βιομηχανική βάση. Ωστόσο, η στρατιωτική κυριαρχία των ΗΠΑ δεν είναι πλέον αδιαμφισβήτητη και ο πόλεμος κατά του Ιράν έδειξε ότι ακόμη και οι πιο αδύναμοι αντίπαλοι δεν μπορούν απλώς να υποταχθούν. Η κατάσταση αντανακλά τις αντιπαλότητες όπως πριν από το 1914. Ο Παγκόσμιος Πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος, αλλά οι πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων, οι κατασχέσεις αποθεμάτων, ο αποκλεισμός πληρωμών και τα τεχνολογικά εμπάργκο έχουν γίνει ενσωματωμένο χαρακτηριστικό της παγκόσμιας πολιτικής.
Θα πρέπει, λοιπόν, η Αριστερά να υποστηρίξει την αποδολαριοποίηση και τις BRICS; Η αποδυνάμωση του μονοπωλίου του δολαρίου θα χαλάρωνε έναν κρίσιμο μηχανισμό κυριαρχίας. Αλλά οι υποτιθέμενοι αμφισβητίες δεν είναι ούτε σοσιαλιστικό μπλοκ ούτε νέο αντιαποικιακό κίνημα. Είναι κράτη που ανταγωνίζονται στην παγκόσμια αγορά και αναζητούν τρόπους να παρακάμψουν το δολάριο, όχι ένα πιο δίκαιο παγκόσμιο νόμισμα. Η πολυπολικότητα δεν είναι ταξική κατηγορία. Η Αριστερά θα πρέπει να αντιταχθεί στις κυρώσεις, στον φόρο ρευστότητας και στην αναγκαστική συσσώρευση αποθεματικών χωρίς να στρατεύεται στο στρατόπεδο κανενός.
Η ταξική πολιτική
Μία από τις πιο ενθαρρυντικές πολιτικές εξελίξεις σε αυτή τη ζοφερή συγκυρία είναι η σοβαρή συζήτηση της αμερικανικής Αριστεράς για το πώς να κερδίσει και να χρησιμοποιήσει την κυβερνητική της δύναμη. Ο Μαξ Έλμπαουμ ορθώς υποστήριξε εδώ ότι δεν μπορεί να περιορίσει τη θετική της πλατφόρμα σε εσωτερικά ζητήματα, ενώ στην εξωτερική πολιτική να λέει μόνο σε τι αντιτίθεται.
Η παραπάνω ανάλυση δείχνει γιατί. Το εγχώριο και το ιμπεριαλιστικό είναι οι δύο όψεις της ίδιας δομής, και μια αριστερή κυβέρνηση θα αντιμετώπιζε αυτή τη δομή από την πρώτη κιόλας μέρα. Η επιτυχία δεν είναι δυνατή χωρίς την ανατροπή των κυρίαρχων καπιταλιστικών μηχανισμών κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής εξουσίας. Αυτή ακριβώς είναι η πολιτική της ταξικής ρήξης που η Αριστερά θα έπρεπε να προσφέρει στα εκατομμύρια ανθρώπους που αναζητούν αλλαγή.
Είδα τι σημαίνει αυτό από κοντά στην Ελλάδα το 2015. Η εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ είχε μικρή σημασία από μόνη της — στην καλύτερη περίπτωση ήταν μόνο η αρχή. Μια αριστερή κυβέρνηση που πραγματικά επιδίωκε να σώσει την Ελλάδα από την καταστροφή των διασώσεων έπρεπε να σπάσει τους καθιερωμένους μηχανισμούς εξουσίας. Αυτό μπορούσε να γίνει μόνο χρησιμοποιώντας τον κρατικό μηχανισμό σε συνδυασμό με το μαζικό κίνημα. Για να επιφέρει αποτελέσματα, μια αριστερή κυβέρνηση θα ήταν υποχρεωμένη να μεταμορφώσει το κράτος.
Η πρόκληση αποκρυσταλλώθηκε σε ένα ζήτημα — όπως συμβαίνει συνήθως σε περιόδους ριζικών αναταραχών. Αυτό ήταν, παραμονή στην Ευρωπαϊκή Νομισματική Ένωση (ΟΝΕ) ή έξοδος; Η ρήξη με το ευρώ θα απαιτούσε ελέγχους κεφαλαίου, δημόσια διοίκηση επί των τραπεζών και του χρήματος και μια εκτεταμένη αναδιοργάνωση της οικονομίας που θα μπορούσε να είχε μετατοπίσει την εξουσία προς τους εργαζόμενους και τους φτωχούς. Αναπόφευκτα, θα υπήρχε μια βαθιά ρήξη με τα εδραιωμένα ταξικά και ιμπεριαλιστικά συμφέροντα που καταπνίγουν την Ελλάδα, τα οποία και τα δύο έριχναν το βάρος τους πίσω από την πολιτική παραμονής στην ΟΝΕ. Η απλή σκέψη ήταν αρκετή για να προκαλέσει ρίγη στη σπονδυλική στήλη της δειλής ηγεσίας του ΣΥΡΙΖΑ. Ακολούθησε άθλια παράδοση.
Υπάρχει ένα μάθημα εδώ για την αριστερά των ΗΠΑ – και πέρα από αυτήν – παρά τη τεράστια διαφορά μεταξύ της κυρίαρχης ιμπεριαλιστικής δύναμης και μιας μικρής ευρωπαϊκής δύναμης. Αν επιδιώκει να προσφέρει μια πολιτική ρήξης που γέρνει την πλάστιγγα αποφασιστικά υπέρ των εργαζομένων και των φτωχών, πρέπει να χρησιμοποιήσει και να μετασχηματίσει τον κρατικό μηχανισμό, αξιοποιώντας παράλληλα τη δύναμη του μαζικού κινήματος. Θα πρέπει επίσης να είναι σαφές ότι θα υπάρξει σφοδρή και βίαιη αντιπολίτευση σε όλα τα επίπεδα. Η επιτυχία δεν θα έρθει χωρίς την αποφασιστική ανατροπή της εγχώριας και ιμπεριαλιστικής διαμόρφωσης της ταξικής εξουσίας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία γι’ αυτό. Είναι σχεδόν περιττό να πούμε ότι το έργο έχει κοσμοϊστορική σημασία.
Λαϊκή Κυριαρχία Ενάντια στην Αυτοκρατορία
Υπάρχει, ωστόσο, άφθονη ιστορική εμπειρία από την οποία μπορεί να αντλήσει η Αριστερά των ΗΠΑ καθώς αναζητά μια ταξική πολιτική που θα μπορούσε να φέρει επιτυχία. Το πρώτο βήμα περιλαμβάνει την ανάπτυξη ενός προγράμματος αντιστροφής της εγχώριας παραγωγικής παρακμής των ΗΠΑ, με επικεφαλής την εργατική τάξη, όπως έχει ήδη υποστηριχθεί για άλλες ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες.
Αυτό σημαίνει δημόσιες επενδύσεις σε κλίμακα που δεν έχουμε ξαναδεί εδώ και γενιές, δημόσιες τράπεζες που κατευθύνουν τις πιστώσεις στην παραγωγή και μια κεντρική τράπεζα που εντάσσεται σε ένα δημοκρατικό οικονομικό σχέδιο αντί να χρησιμεύει ως έσχατη λύση για την BlackRock. Σημαίνει επίσης την επαναφορά των ελέγχων κεφαλαίου ως κανονικού μέσου πολιτικής και την επέκταση της δημόσιας ιδιοκτησίας στην ενέργεια, τις υποδομές και τη στέγαση, όπου η κοινωνική ανάγκη και το ιδιωτικό κέρδος αποκλίνουν έντονα. Και επιπλέον σημαίνει δημοκρατικό, εργατικό έλεγχο των εταιρειών, καθώς μια γραφειοκρατική κρατική εταιρεία που λειτουργεί με βάση τις προτεραιότητες του κεφαλαίου δεν αλλάζει τίποτα ουσιαστικό.
Ένα τέτοιο πρόγραμμα θα ανέτρεπε την παγκόσμια στρατηγική συσσώρευσης του αμερικανικού κεφαλαίου, υποτάσσοντας το πολυεθνικό και χρηματοοικονομικό κεφάλαιο σε δημοκρατικά καθορισμένες προτεραιότητες. Εν ολίγοις, θα στόχευε στην αποπαγκοσμιοποίηση και την αποχρηματοδότηση της αμερικανικής οικονομίας. Αυτό δεν είναι ούτε απομονωτισμός ούτε αυτάρκεια. Ο στόχος είναι μια ανοιχτή οικονομία που συνεχίζει να εμπορεύεται, να επενδύει και να συνεργάζεται πέρα από τα σύνορα, αλλά με όρους που ορίζονται δημοκρατικά και όχι από πολυεθνικές και ελεύθερο χρηματοοικονομικό κεφάλαιο. Το άνοιγμα θα πρέπει να εξυπηρετεί την ανασυγκρότηση της παραγωγής στο εσωτερικό και την γνήσια συνεργασία στο εξωτερικό, όχι την παγκόσμια στρατηγική του αμερικανικού κεφαλαίου.
Ένα τέτοιο πρόγραμμα τελικά βασίζεται στο ζήτημα της κυριαρχίας. Το πρόβλημα είναι ότι αυτός ο όρος έχει οικειοποιηθεί η Δεξιά, η οποία τον χρησιμοποιεί για να διεκδικήσει την απεριόριστη δύναμη του αμερικανικού κράτους στο εξωτερικό, ενώ παράλληλα υπερασπίζεται τα συμφέροντα του κεφαλαίου στο εσωτερικό. Αλλά για την Αριστερά, η κυριαρχία έχει ένα διαφορετικό και παλαιότερο περιεχόμενο, αυτό της λαϊκής κυριαρχίας. Αν η δημοκρατία πρόκειται να έχει πραγματικό νόημα, οι εργαζόμενοι και οι φτωχοί θα πρέπει να έχουν τόσο φωνή όσο και δύναμη στον χώρο εργασίας, στη γειτονιά, στην κωμόπολη, στην πόλη και στη χώρα. Λαϊκή κυριαρχία δεν σημαίνει μόνο την εκλογή μιας κυβέρνησης που δαπανά περισσότερα για κοινωνική φροντίδα, στέγαση και υποδομές, ενώ φορολογεί τους πλούσιους, όσο απαραίτητο κι αν είναι αυτό. Απαιτεί την οικοδόμηση της οργανωμένης δύναμης των εργαζομένων – διοχετεύοντας την ανανεωμένη απεργιακή μαχητικότητα των Ενωμένων Εργατών Αυτοκινήτων και τις προσπάθειες οργάνωσης των μη συνδικαλιστικών εργοστασίων του Νότου – παράλληλα με τις κοινότητες και τα κινήματα που έχουν αντισταθεί στο ICE, τη γενοκτονία στην Παλαιστίνη και τον πόλεμο στο Ιράν.
Δεδομένου, επιπλέον, ότι δεν υπάρχει δημοκρατικός χώρος πέρα από τα σύνορα του έθνους-κράτους, ένα πρόγραμμα ταξικής ρήξης θα βασιζόταν επίσης στην εθνική κυριαρχία. Αυτό είναι ένα ακόμη πιο ακανθώδες ζήτημα για την Αριστερά. Σε μια υποδεέστερη χώρα, όπως η Ελλάδα του 2015, η εθνική κυριαρχία σημαίνει απόδραση από την ιμπεριαλιστική κυριαρχία. Αλλά οι Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονται στην κορυφή της ιμπεριαλιστικής ιεραρχίας και η κυριαρχία του κράτους των ΗΠΑ είναι ένας μοχλός μέσω του οποίου υποτάσσονται άλλα έθνη.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, επομένως, η εθνική κυριαρχία εγείρει άμεσα το ερώτημα τι είναι το έθνος και ποια τάξη το αποτελεί. Για τη Δεξιά, το έθνος είναι το ιμπεριαλιστικό κράτος και το κεφάλαιο που υπηρετεί. Για την Αριστερά, η εθνική κυριαρχία είναι αντιιμπεριαλιστική στον πυρήνα της και σημαίνει αγώνα ενάντια στην καταπίεση των άλλων. Ο Καρλ Μαρξ και ο Φρίντριχ Ένγκελς το έθεσαν ξεκάθαρα , αφού δήλωσαν ότι οι εργάτες δεν έχουν πατρίδα: το προλεταριάτο πρέπει «να ανέλθει σε ηγετική τάξη του έθνους, πρέπει να αποτελέσει το ίδιο το έθνος» και με αυτή την έννοια είναι «το ίδιο εθνικό, αν και όχι με την αστική έννοια της λέξης».
Αυτό είναι το αντίθετο του εθνικισμού, ο οποίος ζητά από τους εργάτες να παραταχθούν πίσω από την άρχουσα τάξη τους. Το καθήκον είναι τότε σαφές. Η εργατική τάξη των ΗΠΑ μπορεί να συγκροτηθεί ως έθνος μόνο αναλαμβάνοντας τον έλεγχο των μέσων της ιμπεριαλιστικής εξουσίας – της Fed, του μηχανισμού κυρώσεων του Υπουργείου Οικονομικών, του στρατιωτικού προϋπολογισμού – και τερματίζοντας τη χρήση τους για την υποδούλωση άλλων εθνών. Οι εργάτες των ΗΠΑ δεν κερδίζουν τίποτα διαρκές από την τάξη του δολαρίου. Όσο περισσότερο η Ουάσινγκτον επιδιώκει την ιμπεριαλιστική πρωτοκαθεδρία, τόσο περισσότερο υπονομεύει την εγχώρια οικονομία.
Η αντιπολεμική πολιτική και η αντικαπιταλιστική πολιτική είναι ένας ενιαίος αγώνας. Η αντίθεση στον πόλεμο που αφήνει ανέγγιχτες τις εγχώριες σχέσεις ιδιοκτησίας είναι ατελής, και ο μετασχηματισμός στο εσωτερικό που αγνοεί την ιμπεριαλιαστική τάξη θα συντριβεί από αυτόν. Το σύστημα που εξάγει αξία από την περιφέρεια είναι το ίδιο σύστημα που αδειάζει τον πυρήνα. Αυτό είναι που δίνει στον διεθνισμό της εργατικής τάξης ένα υλικό περιεχόμενο, αντί να του αφήνει ένα φιλελεύθερο σύνθημα συμβατό με την ελεύθερη κυκλοφορία του κεφαλαίου. Είναι το έδαφος πάνω στο οποίο μπορεί να οικοδομηθεί μια γνήσια διεθνιστική σοσιαλιστική πολιτική.
[Αυτό το άρθρο βασίζεται σε μια συνεισφορά στις εσωτερικές προγραμματικές συζητήσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος Αυστρίας (KPÖ)]
Ο Κώστας Λαπαβίτσας είναι καθηγητής οικονομικών στο SOAS, επί του παρόντος στο New School for Social Research, και πρώην μέλος του Ελληνικού Κοινοβουλίου.
