Η εκλογική ήττα των Ρεπουμπλικανών του Τραμπ την Τρίτη 3 Νοεμβρίου αποτέλεσε μια καθαρή αποδοκιμασία των αντιλαϊκών και ιμπεριαλιστικών πολιτικών τους. Στις εκλογές αυτές, η Αριστερά των Δημοκρατικών Σοσιαλιστών συνέβαλε στην αλλαγή του πολιτικού χάρτη των ΗΠΑ, ενισχύοντας την παρουσία της στο Κογκρέσο, όπου το ευρύτερο ρεύμα της αριθμεί πλέον εννέα μέλη, συμπεριλαμβανομένου του συνεργαζόμενου με το DSA γερουσιαστή Μπέρνι Σάντερς. Στις ίδιες εκλογές, το DSA κατέγραψε περίπου 130 νίκες σε πολιτειακές βουλές, δημοτικά συμβούλια, δημαρχίες και δημοψηφίσματα, με σημαντικότερη την εκλογή της Νίθια Ραμάν στη δημαρχία του Λος Άντζελες.
Οι πολιτικές αυτές εξελίξεις αναμένεται να οξύνουν τις συζητήσεις εντός και γύρω από το DSA σε θέματα που άπτονται της πολιτικής του τακτικής και στρατηγικής, αλλά και της οργανωτικής του υπόστασης. Τρία πολιτικά άρθρα που κυκλοφόρησαν τον προηγούμενο καιρό και παρουσιάζουμε σε αυτή τη σειρά κειμένων επεξεργάζονται ζητήματα που αφορούν τις προοπτικές και τις πρακτικές του DSA, αλλά και ευρύτερα της αμερικανικής Αριστεράς, σε σχέση με την οργάνωση, το κράτος, τους θεσμούς και τον σοσιαλισμό.
Στο προηγούμενο κείμενο που δημοσιεύσαμε, με τίτλο «Αισιόδοξες εξελίξεις στην αμερικανική Αριστερά», δόθηκε εικόνα μέσα από άρθρο του ιστορικού της αμερικανικής Αριστεράς Paul Heideman για την ιστορία του DSA, την οργανωτική του γιγάντωση, την πολιτική του παρουσία, τις τάσεις του και τις συζητήσεις που πραγματοποιούνται εντός του. Στο σημερινό άρθρο εξετάζεται κριτικά, μέσα από την παρουσίαση του κειμένου του Max Elbaum, βετεράνου της αμερικανικής Αριστεράς και συγγραφέα του Revolution in the Air, μια άποψη για την παρουσία της αμερικανικής Αριστεράς στο κράτος, τους θεσμούς και το ερώτημα πώς και αν αυτό μπορεί να συμβάλει σε γενικότερους μετασχηματισμούς. Ο Elbaum αναδεικνύει τις δυνατότητες που ανοίγει η εκλογική παρέμβαση και η απόσπαση θεσμικών θέσεων, επιχειρώντας ταυτόχρονα να γεφυρώσει αυτή τη λογική με το ζήτημα της επαναστατικής ρήξης. Θα ακολουθήσει το κείμενο του Bhaskar Sunkara, ιδρυτή του περιοδικού Jacobin, το οποίο εξετάζει τη διαλεκτική σχέση ανάμεσα στις φιλολαϊκές μεταρρυθμίσεις και την υπέρβαση του καπιταλιστικού συστήματος.
Ο Elbaum για το κράτος, τις λαϊκές κατακτήσεις και τη ρήξη
Το δεύτερο άρθρο είναι του Max Elbaum, φέρει τον τίτλο «Τα διλήμματα της σοσιαλιστικής διακυβέρνησης ενός καπιταλιστικού κράτους» (The Dilemmas of Socialist Governance of a Capitalist State) και δημοσιεύτηκε στο Jacobin τον περασμένο Σεπτέμβριο.
Ο Max Elbaum αποτελεί σημαντική μορφή της Αριστεράς στις ΗΠΑ. Τη δεκαετία του 1960 συμμετείχε στους Students for a Democratic Society (SDS) και αργότερα στις προσπάθειες συγκρότησης μιας νέας επαναστατικής πολιτικής οργάνωσης στη χώρα. Στο βιβλίο του Revolution in the Air: Sixties Radicals Turn to Lenin, Mao and Che καταγράφει την πορεία τμημάτων της αμερικανικής Νέας Αριστεράς από τα κινήματα του ’60 προς το «νέο κομμουνιστικό κίνημα» της δεκαετίας του 1970, το οποίο είχε σαφείς γκεβαρικές και μαοϊκές αναφορές. Το πρόσφατο άρθρο του αποτυπώνει μια λογική του κυβερνητισμού που διαπερνά ένα σημαντικό τμήμα του DSA. Ταυτόχρονα, όμως, προσπαθεί να γεφυρώσει αυτή τη λογική με το ζήτημα της επαναστατικής ρήξης.
Εκλογική συμμετοχή και απόσπαση θεσμικών θέσεων
Με αφορμή την εκλογή του Ζοχράν Μαμντάνι στη δημαρχία της Νέας Υόρκης και τη νίκη του Αμπντούλ Ελ-Σαγιέντ στις προκριματικές των Δημοκρατικών για τη Γερουσία στο Μίσιγκαν (ενός υποψηφίου που, χωρίς να είναι μέλος του DSA, υπερασπίζεται την παλαιστινιακή υπόθεση και την καθολική δημόσια περίθαλψη – Medicare for All), ο Elbaum αναδεικνύει τις δυνατότητες που ανοίγει για την Αριστερά η εκλογική παρέμβαση μέσω του Δημοκρατικού Κόμματος. Παράλληλα, αναφέρεται στη συζήτηση γύρω από την υποστήριξη ενός αριστερού υποψηφίου στις προκριματικές των Δημοκρατικών για τις προεδρικές εκλογές του 2028, θέτοντας ως στόχο όχι απλώς τη διάδοση ριζοσπαστικών ιδεών, αλλά την ίδια την εκλογική νίκη.
Ο αρθρογράφος θεωρεί ότι η συγκεκριμένη στρατηγική μπορεί να ανοίξει ένα πεδίο σημαντικών κατακτήσεων για την εργατική τάξη και τα κοινωνικά κινήματα, αναγνωρίζοντας ωστόσο την αντίφαση που προκύπτει από την προσπάθεια διαχείρισης του καπιταλιστικού κράτους με στόχο τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό.
Παρότι δίνει έμφαση στην κατάκτηση κυβερνητικών θέσεων και αντιμετωπίζει το κράτος ως πεδίο ταξικής πάλης, διευκρινίζει ότι οι εκλογές δεν αρκούν για την επίτευξη του σοσιαλισμού. Αντιμετωπίζει, ωστόσο, την εκλογική και κυβερνητική συμμετοχή ως αναγκαίο στάδιο για τη συγκρότηση ενός ευρύτερου, μαζικού πολιτικού και κοινωνικού μπλοκ, ικανού να διεκδικήσει την εξουσία.
Για να συνοψίσει αυτή τη στρατηγική, ο Elbaum προτάσσει ένα σύνθημα προερχόμενο από την Αριστερά της Νότιας Αφρικής, το «Με το κράτος, ενάντια στο κράτος, πέρα από το κράτος». Το πρώτο σκέλος αφορά την εκλογική συμμετοχή και την αξιοποίηση κυβερνητικών θέσεων για την απόσπαση υλικών κατακτήσεων και τη διεύρυνση των δημοκρατικών δικαιωμάτων. Το δεύτερο παραπέμπει στη συνέχιση των διεκδικήσεων απέναντι στο κράτος, ακόμη και όταν κυβερνούν δυνάμεις που στηρίζει η Αριστερά. Το τρίτο αφορά τόσο την αυτοτελή οργάνωση των εργαζομένων και των καταπιεσμένων έξω από τους κρατικούς θεσμούς όσο και την προοπτική υπέρβασης του ίδιου του καπιταλιστικού κράτους. Σε αυτό το σχήμα, η θεσμική συμμετοχή δεν υποκαθιστά την αυτοτελή δράση των κοινωνικών κινημάτων, αλλά συνδυάζεται μαζί της, με στόχο τόσο τις άμεσες κατακτήσεις όσο και τη διαμόρφωση των όρων για τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό.
Ωστόσο, το τρίπτυχο «με το κράτος, ενάντια στο κράτος, πέρα από το κράτος» εμφανίζει μια βαθιά εσωτερική ασυμφωνία. Για να εκφράζει το «πέρα από το κράτος» το αναγκαίο ξεπέρασμα του καπιταλιστικού κράτους, οφείλει να εμπεριέχει ρητά τη σύγκρουση και την ανατροπή. Όταν όμως η εκλογική και κυβερνητική συμμετοχή αποκτά τόσο ειδικό βάρος στη στρατηγική, ελλοχεύει ο κίνδυνος τα άλλα δύο σκέλη να υποταχθούν στις ανάγκες της. Τότε, η μεν σύγκρουση περιορίζεται στα όρια αντοχής μιας αριστερής διακυβέρνησης, η δε υπέρβαση παραπέμπεται σε ένα αόριστο μέλλον.
Οι αντιφάσεις της διακυβέρνησης και το ζήτημα της ρήξης
Ποια είναι, όμως, η συγκεκριμένη λογική που εισάγει ο Elbaum για τον τρόπο με τον οποίο μια αριστερή κυβέρνηση διαχειρίζεται το κράτος και τον κυβερνητικό μηχανισμό; Σε ορισμένες πτυχές του κρατικού μηχανισμού, που αφορούν το κοινωνικό κράτος και τις ρυθμιστικές αρχές, θεωρεί ότι υπάρχουν περιθώρια για ευρείες πολιτικές ανακούφισης και απόσπασης κατακτήσεων. Αναφέρει, για παράδειγμα, τη διεκδίκηση της καθολικής δημόσιας υγειονομικής περίθαλψης (Medicare for All), την προστασία των υφιστάμενων κοινωνικών προγραμμάτων, αλλά και τη διεκδίκηση κρατικών θεσμών και υπηρεσιών που θα προστατεύουν τα εργασιακά και πολιτικά δικαιώματα και θα περιορίζουν την ανεξέλεγκτη εταιρική εξουσία. Για την προώθηση των παραπάνω αλλαγών, δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην πολλαπλασιαστική εκπροσώπηση των δημοκρατικών σοσιαλιστών στους κρατικούς θεσμούς.
Η συγκεκριμένη θέαση απορρέει από τον τρόπο με τον οποίο ο Elbaum αντιλαμβάνεται το σύγχρονο κράτος. Δεν το αντιμετωπίζει μόνο ως μηχανισμό διοίκησης και καταστολής, αλλά και ως φορέα που επηρεάζει τη ζωή των εργαζομένων σε πεδία όπως η περίθαλψη, η πρόνοια κ.ά. Εφόσον οι εργαζόμενοι διεκδικούν την υπεράσπιση και τη διεύρυνση αυτών των κατακτήσεων, η σύγκρουση για τη διατήρηση και την επέκτασή τους περνά και μέσα από τους κρατικούς θεσμούς.
Το κράτος προφανώς έχει αλλάξει από τις αρχές του 20ού αιώνα, έχει συμπεριλάβει ένα σύνολο παροχών για την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης και, σε πολλές χώρες, πήρε τη μορφή του μεταπολεμικού κράτους πρόνοιας, το οποίο με τη σειρά του αναδιαρθρώθηκε, με λειτουργίες δημόσιου οφέλους να παραχωρούνται σε ιδιωτικά συμφέροντα ή να οργανώνονται με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια και με τις κοινωνικές παροχές να αντιμετωπίζονται με όρους κόστους και οφέλους. Στις ΗΠΑ, η καθολική δημόσια περίθαλψη παραμένει ακόμη διεκδίκηση, ενώ οι δήμοι έχουν περιορισμένη δυνατότητα να φορολογήσουν το κεφάλαιο για να χρηματοδοτήσουν κοινωνικά προγράμματα.
Αυτές οι μεταβολές αντανακλούν το γεγονός ότι στο κράτος συμπυκνώνεται ο ταξικός συσχετισμός δύναμης της εκάστοτε περιόδου, αλλά πάντα υπό την αστική ηγεμονία. Το αστικό κράτος λειτουργεί για να διασφαλίζει την αναπαραγωγή των καπιταλιστικών σχέσεων. Αυτό δεν σημαίνει ότι υπηρετεί με τον ίδιο τρόπο και κάθε στιγμή τα συμφέροντα κάθε μερίδας του κεφαλαίου. Το ποια συμφέροντα προτάσσει, ποιες αντιθέσεις διαχειρίζεται και ποιες παραχωρήσεις αναγκάζεται να κάνει είναι κι αυτό αποτέλεσμα της ταξικής πάλης. Μια αύξηση του προϋπολογισμού για τη δημόσια υγεία, μια προοδευτική αλλαγή στο οικογενειακό δίκαιο ή το χτίσιμο μιας φοιτητικής εστίας είναι υπαρκτές και εφικτές υλικές νίκες. Εγγράφονται, όμως, σε ένα κράτος που εξακολουθεί να λειτουργεί υπό την κυριαρχία του κεφαλαίου και, γι’ αυτό, παραμένουν υπό διαρκή διακύβευση.
Οι αντιφάσεις της λογικής του «κυβερνητικού δρόμου» προς τον σοσιαλισμό γίνονται ακόμη πιο φανερές όταν ο αρθρογράφος αναφέρεται στον σκληρό πυρήνα του κράτους, και συγκεκριμένα στη στάση μιας αριστερής κυβέρνησης απέναντι στους κατασταλτικούς μηχανισμούς. Ο Elbaum αναδεικνύει την ανάγκη να περιοριστεί η ισχύς τους και να διευρυνθεί ο χώρος δράσης των κοινωνικών κινημάτων. Ταυτόχρονα, όμως, επισημαίνει ότι ακόμη και μια κυβέρνηση της Αριστεράς μπορεί να βρεθεί στη θέση να παίρνει κατασταλτικά μέτρα εναντίον κοινωνικών δυνάμεων με τις οποίες διατηρεί πολιτική σχέση. Φανερώνεται, έτσι, η σύγκρουση ανάμεσα στην ανάληψη της κυβερνητικής εξουσίας από την Αριστερά και στη λειτουργία ενός κρατικού μηχανισμού που δεν αλλάζει φύση με την εναλλαγή της κυβέρνησης. Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι αυτή η αντίφαση δεν μπορεί να λυθεί οριστικά μέσα στο υπάρχον κράτος, γι’ αυτό και μιλά ρητά για μια «επαναστατική ρήξη» που θα διαλύσει το καπιταλιστικό κράτος, «αν και όταν εμφανιστούν οι συνθήκες γι’ αυτό».
Στο σημείο αυτό συμπυκνώνονται τα βασικά όρια της αντίληψης του αστικού κράτους ως πεδίου ταξικής αντιπαράθεσης, όταν αυτή συνδέεται με τη συγκρότηση ενός κοινωνικού και πολιτικού μπλοκ που περιλαμβάνει τα κοινωνικά κινήματα, την αριστερή κυβέρνηση και την πολιτική οργάνωση. Παρά τη διακήρυξη για «επαναστατική ρήξη», δεν δίνονται σαφείς απαντήσεις για το πώς θα φτάσουμε σε αυτήν. Πώς θα αλλάξει η δομή της αστυνομίας, του στρατού ή των δικαστικών μηχανισμών; Ποιοι θεσμοί θα μπορούσαν να αναλάβουν τις λειτουργίες τους;
Τα ερωτήματα αυτά γίνονται πιο συγκεκριμένα όταν μια αριστερή δύναμη αναλαμβάνει να διοικήσει τους υπάρχοντες μηχανισμούς. Στη Νέα Υόρκη, ο Μαμντάνι διατήρησε την Τζέσικα Τις, μέλος οικογένειας δισεκατομμυριούχων, στην ηγεσία της αστυνομίας, παρά το αίτημα του DSA να την απομακρύνει, μετά τις καταγγελίες για τη στάση της αστυνομίας απέναντι σε διαδηλωτές και τη σχέση της με την ICE.
Παράλληλα, στον δημοτικό προϋπολογισμό περιορίστηκε η επέκταση της στεγαστικής βοήθειας προς ενοικιαστές που είχε υποσχεθεί προεκλογικά, ενώ οι προτάσεις του για αύξηση της φορολογίας εισοδήματος και επιχειρήσεων δεν προχώρησαν μπροστά στην αντίθεση της κυβερνήτριας της Νέας Υόρκης, Κάθι Χόκουλ. Ο μεταξύ τους συμβιβασμός κατέληξε σε μια πιο περιορισμένη πρόταση για τη φορολόγηση πολυτελών δεύτερων κατοικιών. Εδώ βρίσκεται η αντίφαση που μας ενδιαφέρει. Όσο μια αριστερή εκλογική δύναμη μπαίνει στους θεσμούς χωρίς να έχει τη δύναμη να επιβάλει τους δικούς της όρους, τόσο οι θεσμοί επιβάλλουν τους δικούς τους σε αυτήν. Αλλά και όσα καταφέρνει να αποσπάσει παραμένουν ατελή και διαρκώς υπό διακύβευση, αν δεν τίθεται το ζήτημα της ανατροπής των σχέσεων εξουσίας που γεννούν και στηρίζουν αυτούς τους θεσμούς.
Ο ιμπεριαλιστικός ρόλος των ΗΠΑ και τα όρια της κυβερνητικής αλλαγής
Μια άλλη κρίσιμη διάσταση που αναλύει ο Elbaum αφορά τη διαχείριση του διεθνούς ρόλου των ΗΠΑ ως ιμπεριαλιστικής δύναμης. Υποστηρίζει ότι δεν αρκεί η Αριστερά να αντιτίθεται αποσπασματικά στις επιμέρους πολεμικές επεμβάσεις και στις επιλογές της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, αλλά οφείλει να διαμορφώσει μια συνολικά διαφορετική αντίληψη για τη διεθνή θέση της χώρας. Σε αυτή την κατεύθυνση, προτάσσει ζητήματα όπως η δραστική μείωση των στρατιωτικών δαπανών, ο τερματισμός των ξένων επεμβάσεων, η αλληλεγγύη στον παλαιστινιακό λαό, η αποτροπή του πολέμου κατά του Ιράν και η σύνδεση της πάλης για την ειρήνη με την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Παράλληλα, επαναπροσδιορίζει την έννοια της ασφάλειας, αποσυνδέοντάς την από τη στρατιωτική ισχύ και τον οικονομικό εξαναγκασμό ως βασικά εργαλεία άσκησης της αμερικανικής επιρροής.
Εδώ, ωστόσο, εισέρχεται μια ακόμη αντίφαση σημαντικών διαστάσεων. Κατά πόσο μπορεί να ανακοπεί η ιμπεριαλιστική δυναμική των ΗΠΑ μέσα από την αλλαγή της κυβερνητικής πολιτικής, χωρίς να ανατραπούν οι ίδιες οι υλικές και θεσμικές βάσεις της αμερικανικής ισχύος, όπως, μεταξύ άλλων, τα συμφέροντα των πολυεθνικών μονοπωλίων, του στρατιωτικοβιομηχανικού συμπλέγματος, η παρουσία περίπου 750 βάσεων σε κάθε μήκος και πλάτος του πλανήτη κτλ.; Ο ίδιος σημειώνει ότι υπάρχουν περιθώρια αλλαγών, αναφερόμενος, για παράδειγμα, στην πυρηνική συμφωνία με το Ιράν, η οποία υπογράφηκε επί κυβέρνησης Ομπάμα και από την οποία αποχώρησε ο Τραμπ το 2018. Εστιάζοντας, όμως, σε τέτοιες περιπτώσεις, παραβλέπει τις παράλληλες δολοφονικές και αποσταθεροποιητικές εμπλοκές του αμερικανικού ιμπεριαλισμού σε άλλα πεδία, όπως η Υεμένη, η Ουκρανία, η Λιβύη και η Συρία. Η αλλαγή προτεραιοτήτων και η αναπροσαρμογή της εξωτερικής πολιτικής, ως αποτέλεσμα της αντιπαράθεσης διαφορετικών συμφερόντων στο εσωτερικό μιας ιμπεριαλιστικής λογικής, δεν συνεπάγονται μείωση της ιμπεριαλιστικής ισχύος, αλλά αποτελούν διαφορετικές μορφές άσκησής της.
Το αντι-MAGA μέτωπο ως πεδίο πολιτικής σύγκρουσης
Η δυναμική που μπορεί, κατά τον αρθρογράφο, να ωθήσει στο ξεδίπλωμα ριζοσπαστικών αλλαγών στην αμερικανική κοινωνία είναι η συγκρότηση ενός ευρύτερου και μαχητικού μετώπου απέναντι στο MAGA. Η αντιμετώπιση του τραμπισμού και της ευρύτερης φασιστικής απειλής που αυτός εμπεριέχει αποτελεί όχι μόνο άμεσο πολιτικό καθήκον, αλλά και πιθανή αφετηρία για ευρύτερες κοινωνικές αλλαγές. Ο Elbaum επισημαίνει ότι δεν αρκεί η αντίθεση στον Τραμπ, γιατί, όπως γράφει, «χρειαζόμαστε ένα θετικό όραμα για όσα επιδιώκουμε, όχι μόνο για όσα αντιμαχόμαστε». Ένα τέτοιο πρόγραμμα, που θα συνδέει τους αγώνες για κοινωνικά δικαιώματα με την ειρήνη, την κλιματική κρίση και τη διεθνιστική αλληλεγγύη, μπορεί να δώσει διάρκεια στο μέτωπο. Χωρίς να θεωρεί δεδομένη την έκβαση, ο ίδιος γράφει ότι μια κυβέρνηση που θα προκύψει από αυτή την πορεία «θα μπορούσε να αποτελέσει σκαλοπάτι προς τη ριζική ρήξη που απαιτείται για την υπέρβαση του καπιταλισμού».
Το κρίσιμο ζήτημα, όμως, είναι ποιος θα δώσει πολιτικό περιεχόμενο σε αυτό το θετικό όραμα. Θα είναι κάποιοι μεμονωμένοι υποψήφιοι και μέλη του DSA, που κατεβαίνουν στις προκριματικές εκλογές του Δημοκρατικού Κόμματος, ενός νεοφιλελεύθερου και ιμπεριαλιστικού κόμματος που τροφοδοτεί τον τραμπισμό; Ή θα είναι ένα ανεξάρτητο, πολυτασικό κίνημα με επαναστατικές τάσεις, με δικό του πρόγραμμα, με εκλεγμένους που λογοδοτούν σε αυτό και με ρίζες στους χώρους δουλειάς, που θα κρατά ανοιχτό το ζήτημα της πολιτικής ηγεμονίας;
Αντίστοιχα, η αναγκαία αντι-MAGA πάλη (η οποία πράγματι μπορεί να λειτουργήσει προωθητικά και, μέσα από την ίδια της τη δυναμική, να αποκαλύψει και να τσακίσει τον τραμπισμό προς όφελος των εργαζομένων και των λαών) θα διεξαχθεί σε σύμπλευση με την Κάμαλα Χάρις και τα υπόλοιπα γεράκια ή θα διασφαλίσει την πολιτική της αυτονομία απέναντι στο κόμμα των Δημοκρατικών;
Τέλος, ανακύπτει ένα ακόμη ερώτημα, το οποίο συνδέεται άμεσα με το πρώτο κείμενο που παρουσιάσαμε: Το DSA θα συγκροτηθεί ως πολιτική οργάνωση με ενιαία γραμμή, όπου τα μέλη και οι εκλεγμένοι εκπρόσωποι θα δεσμεύονται από τις συλλογικές αποφάσεις; Ή θα παραμείνει ένας «πολιτικός χυλός», στον οποίο τα εκλεγμένα στελέχη δεν θα λογοδοτούν ουσιαστικά στην οργάνωση, αλλά θα μπορούν όποτε το αποφασίσουν να ακολουθούν ανεξέλεγκτα τη γραμμή του λεγόμενου «πολιτικού ρεαλισμού» ή ακόμη και κίνητρα ατομικής πολιτικής ανέλιξης, ως απόρροια της τριβής τους με το κυρίαρχο πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ;
Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι θεωρητικά, καθώς στο συνέδριο του 2025 εγκρίθηκε ψήφισμα για τις «αρχές οικοδόμησης κόμματος» με 641 ψήφους υπέρ και 551 κατά. Το ζήτημα είναι ότι από την παραδοχή και την ψήφιση μέχρι την ουσιαστική εφαρμογή οι σκόπελοι είναι παραπάνω από υπαρκτοί.
