Πέρασαν είκοσι δύο χρόνια από τότε που ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Πέτρος Παπακωνσταντίνου πέρασε το κατώφλι των εκδόσεων με το πρώτο του βιβλίο, Αμερικανική Τζιχάντ. Ήταν η εποχή των πολεμικών εκστρατειών των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράκ και της αδιαμφισβήτητης, τότε, κυριαρχίας της μοναδικής υπερδύναμης στον πλανήτη.
Από τότε κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι των διεθνών εξελίξεων. Ίσως, όμως, η έκφραση αυτή να μην αρκεί. Περισσότερο θα ταίριαζε να μιλήσουμε για έναν ορμητικό χείμαρρο που, στο πέρασμά του, άλλαξε σχεδόν τα πάντα, διαμορφώνοντας έναν κόσμο αγνώριστο, σαν να μεσολάβησαν γεωλογικές εποχές.
Σήμερα, με το δέκατο βιβλίο του, Πολεμικός Καπιταλισμός – Η δεύτερη εποχή των αυτοκρατοριών, ο συγγραφέας επιχειρεί να ερμηνεύσει αυτή τη νέα πραγματικότητα. Περιγράφει έναν κόσμο που, από πολλές απόψεις, θυμίζει την εποχή των μεγάλων αυτοκρατοριών του 19ου αιώνα, όταν οι ανταγωνισμοί των μεγάλων δυνάμεων οδήγησαν στο μεγάλο σφαγείο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η λήξη εκείνου του πολέμου σηματοδότησε τη διάλυση των παραδοσιακών αυτοκρατοριών και την ανάδυση νέων κοινωνικών και πολιτικών συστημάτων, με κορυφαίο παράδειγμα τη Σοβιετική Ένωση.
Η κατάρρευση των καθεστώτων του λεγόμενου «υπαρκτού σοσιαλισμού» γέννησε την αισιοδοξία ότι η Ιστορία είχε φτάσει στο τέλος της. Θεωρητικοί υποστήριξαν ότι η παγκόσμια επικράτηση της οικονομίας της αγοράς θα καθιστούσε τους μεγάλους πολέμους παρελθόν. Χαρακτηριστική ήταν η άποψη ότι «χώρες που έχουν McDonald’s δεν πολεμούν μεταξύ τους».
Η πραγματικότητα διέψευσε γρήγορα αυτές τις προσδοκίες. Η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση αποκάλυψε τα όριά της και τις αντιφάσεις της. Η κυριαρχία των πολυεθνικών, η χρηματιστικοποίηση της οικονομίας και η αποδυνάμωση του ρυθμιστικού ρόλου των κρατών συνέβαλαν στη μεγάλη χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-2008, τη σοβαρότερη που γνώρισε ο δυτικός κόσμος μετά το κραχ του 1929. Παρά τις πρωτοφανείς κρατικές παρεμβάσεις για τη διάσωση του τραπεζικού συστήματος, η παγκόσμια οικονομία εξακολουθεί να αναζητά σταθερό βηματισμό.
Την ίδια στιγμή, η εντυπωσιακή άνοδος της Κίνας σε οικονομική, τεχνολογική και, ολοένα περισσότερο, στρατιωτική δύναμη αναδιαμορφώνει τις παγκόσμιες ισορροπίες. Οι εμπορικοί πόλεμοι, οι ανταγωνισμοί για τις πρώτες ύλες, την τεχνολογία και τις αγορές εντείνονται, ενώ οι στρατιωτικές δαπάνες αυξάνονται με ρυθμούς που θυμίζουν άλλες εποχές. Ο μιλιταρισμός και ο εθνικισμός επανέρχονται ως κυρίαρχες ιδεολογίες, την ώρα που αρκετοί οικονομολόγοι και πολιτικοί προειδοποιούν ότι η στροφή προς την πολεμική οικονομία δεν αποτελεί λύση στην κρίση, αλλά ένδειξη ιστορικής οπισθοδρόμησης.
Η γενοκτονία στη Γάζα από το Ισραήλ η δικιά μας Γκουέρνικα, ο παρατεταμένος πόλεμος στην Ουκρανία μεταξύ ΝΑΤΟ – Ρωσίας που ξεπέρασε σε διάρκεια αυτόν του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, η διαρκής ένταση στη Μέση Ανατολή με τον επιθετικό πόλεμο ΗΠΑ Ισραήλ εναντίον του Ιράν, η αντιπαράθεση Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας, οι εμπορικοί πόλεμοι και η αμφισβήτηση του διεθνούς δικαίου αποτελούν, σύμφωνα με τον συγγραφέα, εκφράσεις μιας βαθύτερης κρίσης του σύγχρονου καπιταλισμού. Ο Παπακωνσταντίνου υποστηρίζει ότι ο Ντόναλντ Τραμπ δεν αποτελεί την αιτία αυτής της εξέλιξης, αλλά το σύμπτωμά της. Η ουσία βρίσκεται στην ιστορική μετάβαση από έναν μονοπολικό κόσμο, με απόλυτη κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών, σε έναν πολυπολικό κόσμο όπου η Κίνα αμφισβητεί για πρώτη φορά σοβαρά την αμερικανική πρωτοκαθεδρία. Στο πλαίσιο αυτό, η επιδιωκόμενη εθνική ολοκλήρωση της Κίνας με την ενσωμάτωση της Ταϊβάν, εμφανίζεται ως ένα από τα πιο επικίνδυνα σημεία του πλανήτη, όπου ενδέχεται να κριθούν οι νέοι παγκόσμιοι συσχετισμοί.
Η δύναμη του βιβλίου δεν βρίσκεται μόνο στον πλούτο των στοιχείων ή στην ενημέρωση του συγγραφέα. Ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου, ως δημοσιογράφος με πολυετή ενασχόληση με τα διεθνή ζητήματα και με εμπειρίες από πολλές εμπόλεμες περιοχές, συνδυάζει τη γνώση με την πολιτική ανάλυση. Καταφέρνει να φωτίσει τις βαθύτερες αιτίες των εξελίξεων και όχι μόνο τα επιφανειακά γεγονότα.
Πάνω απ’ όλα, όμως, διακρίνεται η αγωνία του για το μέλλον. Για το ενδεχόμενο ο σημερινός ρηγματωμένος κόσμος να οδηγηθεί σε μια γενικευμένη πολεμική αναμέτρηση, ανάλογη με εκείνες που σημάδεψαν τον εικοστό αιώνα και άφησαν πίσω τους δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς. Απέναντι σε αυτή την προοπτική, ο συγγραφέας αναδεικνύει τον ιστορικό ρόλο των ανθρώπων της εργασίας, εκείνων που παράγουν τον κοινωνικό πλούτο, ως της μόνης δύναμης που μπορεί να ανατρέψει αυτή την πορεία.
Ο επίλογος του βιβλίου είναι ίσως από τα πιο διδακτικά του σημεία. Αναφέρεται σε ένα πραγματικό περιστατικό από την Κένυα. Η επέκταση των καλλιεργειών είχε στερήσει από τους ελέφαντες τους φυσικούς τους βιότοπους, αναγκάζοντάς τους να περνούν μέσα από τα χωράφια και να τα καταστρέφουν. Οι επιστήμονες παρατήρησαν, ωστόσο, ότι ορισμένα δέντρα έμεναν ανέπαφα. Ήταν εκείνα στα οποία οι χωρικοί είχαν τοποθετήσει μελίσσια. Οι ελέφαντες φοβούνταν τις μέλισσες και, μόλις αντιλαμβάνονταν το βουητό τους, ειδοποιούσαν ολόκληρο το κοπάδι να αλλάξει πορεία.
Η παραβολή είναι εύγλωττη. Αν οι «μέλισσες» είναι τα δισεκατομμύρια των ανθρώπων που παράγουν τον κοινωνικό πλούτο και τα «παχύδερμα» οι ισχυροί που παίζουν τις ζωές των λαών κορόνα-γράμματα, τότε το δίδαγμα είναι σαφές: μόνο όταν οι πολλοί λειτουργήσουν συλλογικά, σαν σμήνος, μπορούν να αναχαιτίσουν την καταστροφική πορεία των λίγων.
Το νέο βιβλίο του Πέτρου Παπακωνσταντίνου δεν προσφέρει εύκολες βεβαιότητες ούτε απλουστευτικές ερμηνείες. Προσφέρει, όμως, ένα πολύτιμο εργαλείο κατανόησης της εποχής μας, σε μια περίοδο όπου η γνώση των πραγματικών αιτιών των διεθνών εξελίξεων είναι ίσως πιο αναγκαία από ποτέ.
