Κωνσταντίνος Λίχνος, Οι αχθοφόροι, Εκδόσεις Υψικάμινος, 2025
Γράφει ο Χρήστος Μιάμης
«Οι αχθοφόροι» του Κωνσταντίνου Λίχνου, ως ήχος και ηχώ μιας δυνητικής έλευσης
Η λογοτεχνία, όπως και η ιστορία, συνιστούν μια διαρκή συνομιλία. Τα πρότερα συναισθήματα, η πρότερη γνώση και οι πρότερες διαψεύσεις μας ακολουθούν και συνυφαίνονται στην ύπαρξή μας, στην οικουμενική μας εμπειρία. «Οι αχθοφόροι» του Κωνσταντίνου Λίχνου (εκδ. Υψικάμινος, 2025) αποτελούν κλήση και έγκληση, όπως θα σημείωνε ο Βέμπερ, αλλά ταυτόχρονα και υλική απόδειξη της σπειροειδούς κίνησης της ανθρώπινης ιστορίας. Το συντακτικό και η γραμματική δεν έχουν τόση σημασία, σημασία έχει ο Λόγος και όχι οι λόγοι, η καθολικότητα της ύπαρξης και όχι οι κατακερματισμένες, παράλληλες ιστορίες ματαιωμένων υποκειμένων.
Να μου επιτραπεί ένας παραλληλισμός. Θα θυμίσω εδώ τον Άρη Αλεξάνδρου. Ο Άρης Αλεξάνδρου, που έφυγε πένητας και λησμονημένος, αναφύεται ως άρνηση αλλά και ως κατάφαση σε έναν διαλεκτικό εναγκαλισμό με τους αχθοφόρους του Λίχνου.
Εξηγούμαι: Το «κιβώτιο» του Άρη Αλεξάνδρου και οι «Αχθοφόροι» του Λίχνου συνιστούν δύο διακριτές, αλλά βαθιά συγγενείς αφηγηματικές και θεωρητικές κατασκευές, οι οποίες επιτρέπουν μια σύνθετη ανάγνωση της σχέσης ανάμεσα στην Ιστορία, την πολιτική και το βίωμα των υποκειμένων. Από τη μία πλευρά, το κιβώτιο λειτουργεί ως πυκνή αλληγορία της επαναστατικής υπόθεσης, η οποία εμφανίζεται διαρκώς «γεμάτη», όχι όμως με ένα σταθερό και αμετάβλητο περιεχόμενο, αλλά με αντιφατικά νοήματα: άλλοτε με την ελπίδα της ανατροπής και άλλοτε με την εμπειρία της ήττας και της συνθηκολόγησης. Από την άλλη πλευρά, οι «Αχθοφόροι» αναδεικνύουν τα υποκείμενα που καλούνται να φέρουν αυτό το φορτίο, μετατρέποντας την αφηρημένη ιστορική διαδικασία σε συγκεκριμένη, ενσώματη εμπειρία.
Επομένως, ενώ στο έργο του Αλεξάνδρου η έμφαση δίνεται στην απογύμνωση του επαναστατικού σκοπού από το αρχικό του περιεχόμενο –καθώς τα μέσα τείνουν να αυτονομούνται και να ακυρώνουν τον σκοπό που υποτίθεται ότι υπηρετούν–, στο έργο του Λίχνου η ίδια αυτή διαδικασία αποτυπώνεται στο επίπεδο της καθημερινότητας. Οι ήρωες των «Αχθοφόρων» δεν στοχάζονται θεωρητικά πάνω στην ήττα, την βιώνουν ως πείνα, ως κοινωνική καταπίεση, ως ηθικό δίλημμα και ως διαρκή αγώνα ανάμεσα στην ανάγκη και την αξιοπρέπεια. Κατά συνέπεια, η απώλεια του συλλογικού οράματος, που στο «κιβώτιο» εμφανίζεται ως ιστορική και πολιτική διάψευση, στους «Αχθοφόρους» μετασχηματίζεται σε υπαρξιακό βάρος.
Παράλληλα, αναδεικνύεται η ένταση ανάμεσα στο συλλογικό και το ατομικό. Στο «Κιβώτιο», η επανάσταση υπερβαίνει τα άτομα αλλά και τα συνθλίβει. Στους «Αχθοφόρους», οι μεγάλες ιστορικές τομές –Κατοχή, Εμφύλιος, Δικτατορία, οικονομική κρίση– δεν παρουσιάζονται ως αφηρημένα γεγονότα, αλλά ως βιώματα που εγγράφονται στο σώμα και την ψυχή των ανθρώπων. Με αυτή την έννοια, οι «Αχθοφόροι» λειτουργούν ως η «άλλη όψη» του κιβωτίου: εκεί όπου η Ιστορία παύει να είναι σύμβολο και γίνεται εμπειρία. Το κιβώτιο φέρει το βάρος μιας αποτυχημένης υπόσχεσης. Οι αχθοφόροι φέρουν το βάρος της ίδιας της βιωμένης Ιστορίας. Πρόκειται για μια μετάβαση από την ιδεολογία στην αβάσταχτη καθημερινότητα εκ της οποίας τα υποκείμενα δεν μπορούν να διαφύγουν.
Επιπλέον, η έννοια του φορτίου αποκτά κεντρική σημασία και στα δύο έργα, αν και με διαφορετικούς τρόπους. Το κιβώτιο, ως συμβολικό αντικείμενο, φέρει το βάρος μιας αποτυχημένης υπόσχεσης· είναι γεμάτο όχι με το περιεχόμενο της επανάστασης, αλλά με την απουσία του. Αντιθέτως, οι «Αχθοφόροι» φέρουν ένα πραγματικό, υλικό και ταυτόχρονα συμβολικό βάρος: το βάρος της Ιστορίας, των κοινωνικών ανισοτήτων, των πολιτικών επιλογών που δεν έκαναν οι ίδιοι, αλλά τις οποίες καλούνται να υποστούν.
Έτσι, το κιβώτιο και οι αχθοφόροι συνδέονται μέσω μιας κοινής λογικής: της μεταβίβασης του ιστορικού βάρους από το επίπεδο της ιδεολογίας στο επίπεδο της καθημερινής ζωής. Ταυτόχρονα, και τα δύο κείμενα αναδεικνύουν τη σημασία της μνήμης. Στο «κιβώτιο», η μνήμη εμφανίζεται ως τραύμα, ως υπενθύμιση μιας ήττας που δεν μπορεί να αναστραφεί, αλλά ούτε και να λησμονηθεί. Στους «Αχθοφόρους», η μνήμη λειτουργεί ως πράξη αντίστασης απέναντι στη λήθη, καθώς οι ιστορίες των απλών ανθρώπων διασώζουν την αξιοπρέπεια εκεί όπου η επίσημη Ιστορία τείνει να την αποσιωπά.
Κατά συνέπεια, ενώ το κιβώτιο σηματοδοτεί την κρίση της επαναστατικής αφήγησης, οι «Αχθοφόροι» επιχειρούν να διατηρήσουν ζωντανή την ανθρώπινη διάσταση αυτής της αφήγησης. Τελικά, η σύνδεση των δύο κειμένων οδηγεί σε μια ευρύτερη κατανόηση της Ιστορίας ως διαδικασίας ταυτόχρονα συλλογικής και βαθιά προσωπικής. Το κιβώτιο μπορεί να αδειάζει από το αρχικό του νόημα, καθώς οι ιστορικές συνθήκες το μετασχηματίζουν, ωστόσο οι «Αχθοφόροι» συνεχίζουν να το μεταφέρουν, ακόμη και όταν το περιεχόμενό του έχει χαθεί. Μέσα σε αυτή τη μεταφορά, διατηρείται μια κρίσιμη δυνατότητα: όχι απαραίτητα η επαναφορά του παλαιού νοήματος, αλλά η αναζήτηση ενός νέου. Έτσι, η ήττα δεν εμφανίζεται ως τελικό σημείο, αλλά ως στιγμή αναστοχασμού και ενδεχόμενης επανεκκίνησης, όπου η Ιστορία, αν και γράφεται από τους νικητές, μπορεί τελικά να μετασχηματιστεί από εκείνους που συνεχίζουν να την κουβαλούν.
Περαιτέρω η αφήγηση του Λίχνου, αποφεύγει τον ιλαρό εξωτισμό. Δίνει έμφαση στη σιωπηλή αξιοπρέπεια και στην εσωτερική σύγκρουση. Η ένταση ανάμεσα στην ανάγκη και την αξιοπρέπεια καθορίζει τις πράξεις των υποκειμένων αν και δεν οδηγεί σχεδόν ποτέ σε εξέγερση ή σε μια οριστική διάρρηξη παραμένοντας στο πεδίο μια απεγνωσμένης άρνησης. Πρόκειται για πρόσωπα που δεν βρίσκονται εκτός της εργατικής τάξης ως εξωτερικοί παρατηρητές, ούτε εμφανίζονται ως θλιβεροί περιηγητές στους ερεβώδεις τόπους της εργασίας. Αντιθέτως, συγκροτούν οργανικό τμήμα αυτής της πραγματικότητας, καθώς η εμπειρία τους είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις υλικές και κοινωνικές συνθήκες που περιγράφονται. Την ίδια στιγμή ωστόσο, το ατομικό συνδέεται με το συλλογικό σε μια συνθήκη αιωρούμενη δυνητικότητας που διασαλεύει την ακινησία της ματαίωσης. Οι προσωπικές ιστορίες εγγράφονται στις μεγάλες ιστορικές τομές ενώ οι ήρωες φέρουν την Ιστορία εντός τους.
Η λογοτεχνία, επομένως, αναδεικνύεται σε χώρο όπου η ανθρώπινη αξιοπρέπεια αντιστέκεται στη λήθη, όχι μέσω μεγαλοπρεπών διακηρύξεων, αλλά μέσα από την ανάδειξη της αντοχής, της φθοράς και της σιωπηλής επιμονής. Σε αυτή τη συνάφεια, μπορεί κανείς να διακρίνει μια συγγένεια με τη σκέψη του Walter Benjamin, ιδίως ως προς την αντίληψη ότι η Ιστορία έχει σημασία να προσλαμβάνεται «από την πλευρά των ηττημένων».
Οι «Αχθοφόροι» δεν αφηγούνται την ιστορία των νικητών, αλλά διασώζουν τα θραύσματα εκείνων των ζωών που κινδυνεύουν να χαθούν μέσα στη συνεχή ροή του χρόνου. Και ακριβώς μέσα από αυτή τη διάσωση, η μνήμη μετατρέπεται σε πράξη αντίστασης, ενώ η αφήγηση γίνεται ένα πεδίο όπου το παρελθόν δεν συστέλλεται στον εαυτό του ως στρείδι, αλλά διαστέλλεται, απαιτώντας και αναμένοντας μια τελική δικαίωση από το επερχόμενο πλήθος των απελευθερωμένων εγγονών που ως αχθοφόροι φέρουν με συστολή και σεβασμό στον Λόγο και στα σώματα τους τις αναγκαίες ήττες των λησμονημένων προγόνων τους. Τα μακρινά ποδοβολητά τους σε νύχτες με ησυχία, μπορούν να γίνουν αντιληπτά.
Οι αχθοφόροι του Λίχνου είναι πέραν των άλλων λοιπόν, ο ήχος και η ηχώ μιας δυνητικά αναμενόμενης έλευσης που αναδύεται βίαια από τα συντρίμμια ενός αφόρητα δυστοπικού κόσμου, σε κατακλυσμιαία όπως και ευκταία αποδρομή.
