Μόνο ως εργοδοτικά εγκλήματα μπορούν να ιδωθούν οι δυο εκρήξεις στη MOTOR OIL, η μεγάλη έκρηξη στη ΒΙΟΛΑΝΤΑ καθώς και η κρατική δολοφονία των Τεμπών που φέρει και την ιδιότητα του εργατικού ατυχήματος για τους εργαζόμενους της HELLENIC TRAIN (ακόμα και αν δεν εμπίπτει στην αρμοδιότητα της Επιθεώρησης Εργασίας). Το εύρος και το βάθος των μεσαιωνικών συνθηκών εργασίας στην εποχή των «ιπτάμενων» αυτοκινήτων, της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής είναι από τις πιο κραυγαλέες αντιθέσεις που βιώνουν οι εργαζόμενοι. Η αδυναμία του κρατικού μηχανισμού να ασκήσει πολιτικές αποτροπής και πρόληψης των εργατικών ατυχημάτων, ακόμη και σε χώρους υψηλής επικινδυνότητας, δεν είναι ούτε μεμονωμένη και περιστασιακή ούτε άπτεται της «αποδοτικότητας» των υπαλλήλων. Είναι συστημική και απορρέουσα από τον πυρήνα των εκμεταλλευτικών συνθηκών που επιβάλλονται στην πλειοψηφία των εργαζόμενων.
Κι όμως, όλα τα εργατικά ατυχήματα μπορούν να προβλεφθούν και να αποτραπούν. Κανένα εργατικό ατύχημα δεν έγινε επειδή «ήταν η κακιά η ώρα» ή λόγω της «απροσεξίας» του εργαζόμενου. Οι χώροι εργασίας (με μικρές εξαιρέσεις) αποτελούν ένα αμιγώς ανθρωπογενές περιβάλλον. Το έλλειμμα στα μέτρα ασφάλειας κι η διαχρονική υποτίμηση της αναγκαιότητάς τους -ενίοτε και από τους ίδιους τους εργαζομένους- είναι αποτέλεσμα των ιεραρχήσεων των εργοδοτών τους, κι όχι φυσικό φαινόμενο. Έχει καταλήξει να θεωρείται «πολυτέλεια» και «κόστος» ακόμα και η στοιχειώδης συμμόρφωση με την υπάρχουσα εργατική νομοθεσία. Από την άλλη, η πλήρης απορρύθμιση των εργασιακών σχέσεων, η ανάγκη των εργοδοτών για ταχύτητα, ευελιξία και 13ωρη εργασία, οι συνεχόμενες εβδομάδες χωρίς ρεπό, οι χαμηλοί μισθοί, η αδήλωτη εργασία, η ζήτηση και η ανάγκη συνταξιούχων να ξαναμπούν στην παραγωγή (την εποχή της αυτοματοποίησης!) είναι καθοριστικοί παράγοντες που οδηγούν στην αύξηση των εργατικών ατυχημάτων. Έλλειψη μέτρων, διαλυμένοι εργαζόμενοι, κερδοφορία πάνω από όλα και εργοδοτική τρομοκρατία αποτελούν την πεμπτουσία της «υγιούς» ελληνικής επιχειρηματικότητας.
Η αρχή της ευθύνης του εργοδότη
Ευτυχώς, η νομοθεσία ορίζει ακόμα την αρχή ευθύνης του εργοδότη για τις συνθήκες εργασίας των υπαλλήλων του. Η σχέση του εργαζομένου με τον εργοδότη του δεν είναι ισότιμη. Την ευθύνη για την εγκατάσταση και την επίβλεψη των μέτρων ασφαλείας την έχει ο εργοδότης ακριβώς γιατί αυτός αντλεί κέρδος από τη λειτουργία της επιχείρησης. Και αν αυτή η ανισότητα δεν γίνεται κατανοητή από το χάσμα των εισοδημάτων εργαζομένων-εργοδοτών, ας αναλογιστούμε πόση αξία θα χαθεί αν σε ένα εργοστάσιο εξαφανιστούν οι εργαζόμενοι για πέντε μέρες- πράγμα που δεν θα συνέβαινε αν εξαφανιζόταν ο εργοδότης για το ίδιο διάστημα.
Η μέριμνα για την Ασφάλεια και Υγεία στην Εργασία (ΑΥΕ)
Πρώτη γραμμή άμυνας είναι οι ίδιοι οι εργαζόμενοι σε κάθε χώρο εργασίας. Δεν μπορεί να γίνει αλλιώς. Αυτοί είναι που κινούνται σε όλους τους χώρους της επιχείρησης, βλέπουν, αγγίζουν, μυρίζουν τα πάντα μέσα σε αυτούς. Κανείς δεν ξέρει την παραγωγική διαδικασία καλύτερα από αυτούς. Η οργάνωση και λειτουργία της επιτροπής ασφάλειας και υγείας σε κάθε χώρο αποτελεί sine qua non όρο για την ΑΥΕ. Η οργάνωση και η δημοκρατική λειτουργία των σωματείων είναι ο δεύτερος κρίκος σε αυτή την αλυσίδα. Γιατί είναι βέβαιο ότι για τις ζωές μας δεν θα νοιαστεί κανείς περισσότερο από εμάς.
Οι Τεχνικοί Ασφάλειας και Ιατροί εργασίας είναι εξίσου σημαντικοί. Ο ίδιος ο ρόλος τους, αν και συμβουλευτικός, οφείλει να είναι διεξοδικός και ανεξάρτητος από εργοδοτικές πιέσεις. Πολλά είναι τα παραδείγματα παραίτησης ευσυνείδητων μηχανικών και γιατρών ακριβώς γιατί δεν εισακούγονται από τους εργοδότες, αλλά, δυστυχώς, ακόμα περισσότερα αυτά που ο ρόλος των ΤΑ και ΙΕ υποτιμάται ως μια αναγκαία «γραφειοκρατική» δαπάνη της επιχείρησης και εξαντλείται σε μια τυπική άσκηση καθηκόντων.
Οι ελεγκτικές υπηρεσίες του κράτους καλούνται στο ίδιο πλαίσιο να βεβαιώσουν για την τήρηση τυπικών και ουσιαστικών όρων λειτουργίας και να λειτουργήσουν προληπτικά ώστε να τηρηθούν όσα προβλέπονται στην εθνική νομοθεσία για την ασφάλεια και την υγεία. Όμως το κράτος στη σημερινή του μορφή απροκάλυπτα αφαιρεί πόρους, εργαλεία και μεθόδους προστασίας για τους εργαζόμενους, ενώ κάνει το μέγιστο για να ενισχύει την κερδοφορία του κεφαλαίου.
Είναι εύκολο να συμπεράνει κανείς πού γέρνει η πλάστιγγα της κρατικής λειτουργίας όταν η δικαιοσύνη φυλακίζει για 10 χρόνια καθαρίστρια για πλαστό απολυτήριο δημοτικού, ενώ κυβερνητικά στελέχη δεν απολογούνται καν για πτυχία μαϊμούδες, όταν η εφορία τιμωρεί ακόμα και το λάθος στη φορολογική δήλωση, ενώ οι ακρίδες του ΟΠΕΚΕΠΕ (κρατικοί υπάλληλοι και ιδιώτες) κάνουν αναίσχυντα επίδειξη του πλούτου τους.
Η ασφάλεια και η υγεία των εργαζόμενων δεν αποτελεί προτεραιότητα ούτε της αγοράς ούτε του κράτους
Η ίδρυση του θεσμού της Επιθεώρησης Εργασίας από τον Ελευθέριο Βενιζέλο το μακρινό 1912 αποτελούσε μια σημαντική κατάκτηση του εργατικού κινήματος. Λίγα χρόνια αργότερα ιδρύθηκε και η ΓΣΕΕ άλλωστε. Η ρύθμιση και η οργάνωση των εργασιακών σχέσεων και της ασφάλειας και υγείας των εργαζομένων δεν μπορούσε να αφεθεί στο αόρατο χέρι της αγοράς. 100 χρόνια από τότε, πολλά έχουν αλλάξει και παρά την πληθώρα των διαθέσιμων μέσων και εργαλείων, η εργατική προστασία σε επίπεδο υγείας και ασφάλειας όχι μόνο δεν είναι διασφαλισμένη αλλά ακολουθεί το βέλος της απορρύθμισης της παραγωγής και των εργασιακών σχέσεων, της κατάργησης των συμβάσεων, της ελαστικοποίησης και διευθέτησης του χρόνου εργασίας. Στην Ελλάδα, η επιβολή των μνημονίων καθόρισε αυτές τις αλλαγές οι οποίες εξακολουθούν να βαθαίνουν με την πολιτική όλων των κυβερνήσεων που εφάρμοσαν και εφαρμόζουν τις επακόλουθες πολιτικές.
Η Eπιθεώρηση Eργασίας για την ΑΥΕ έχει τέσσερα βασικά εργαλεία άσκησης πίεσης στον εργοδότη.
- Μέσω υποδείξεων αναδεικνύει τα κενά στα μέτρα ΑΥΕ και απαιτεί άμεση συμμόρφωση. Η μη υλοποίηση αυτών συνεπάγεται επιβολή κυρώσεων σε περίπτωση επανελέγχου.
- Μέσω προστίμων επί των παραβάσεων της νομοθεσίας. Πρόκειται για αμιγώς εισπρακτικό μέσο που ουσιαστικά ασκεί έμμεση πίεση για υλοποίηση των μέτρων ασφάλειας και υγείας.
- Μέσω διακοπής εργασιών. Το μέτρο ειδικά στις οικοδομές επιβάλλει το κλείσιμο του εργοταξίου μέχρι να εφαρμοστούν τα μέτρα αλλά δεν διασφαλίζει την εφαρμογή τους και στη συνέχεια. Στην περίπτωση της βιομηχανίας το μέτρο της διακοπής εργασιών είναι στην πραγματικότητα μη εφαρμόσιμο με το υπάρχον πλαίσιο, διότι καταλήγει να αποτελεί πολιτική απόφαση της κρατικής ηγεσίας.
- Μέσω μηνυτήριων αναφορών όπου το ανακύπτον ζήτημα επιλύεται στα δικαστήρια.
Σήμερα η υποστελέχωση της επιθεώρησης εργασίας είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Αρκεί να πούμε ότι επιμερίζοντας τα επίσημα στοιχεία του ΕΡΓΑΝΗ για το 2025, σε κάθε επιθεωρητή ΑΥΕ αντιστοιχούν περίπου 1.500 επιχειρήσεις και κάτι παραπάνω από 10.000 εργαζόμενοι. Από την άλλη, τα νέα εργαλεία χάραξης και αποτίμησης δημόσιων πολιτικών επιβάλλουν κυνήγι των αριθμών και αδιαφορία για την ποιότητα των ελέγχων. Δεν υπάρχει κανένα ενδιαφέρον και μεθοδολογία για την καταγραφή των επαγγελματικών ασθενειών, ενώ ως προς την καταγραφή των ατυχημάτων το κράτος κάνει εκπτώσεις για να διασπείρει τα αφηγήματα της ανάπτυξης και της υγιούς επιχειρηματικότητας, την ώρα που στα εργοτάξια τα εργατικά ατυχήματα είναι καθημερινότητα. Διπλά θύματα της υποκαταγραφής αποτελούν όσοι μετανάστες εργαζόμενοι έχουν προβλήματα με το καθεστώς διαμονής, οι οποίοι σε περίπτωση ατυχήματος φυγαδεύονται βιαστικά από τους χώρους δουλειάς…
Δεν υπάρχει καμία μέριμνα, ειδικά για τις μεγάλες επιχειρήσεις και για τους πιο επικίνδυνους χώρους, για τις περιπτώσεις που μπορεί να υπάρξει βιομηχανικό ατύχημα μεγάλης έκτασης, κατάσταση που επιδεινώνεται κιόλας από την ουσιαστική αδυναμία των ελεγκτών να επιβάλλουν τα μέτρα που πρέπει να ληφθούν. Τέλος, ο νέος νόμος 5297/2026 της ΝΔ ουσιαστικά έρχεται να ορίσει το εφαρμοστικό πλαίσιο του παλαιότερου νόμου 4512/2018 του ΣΥΡΙΖΑ, διά του οποίου οι έλεγχοι για την υγεία και ασφάλεια εντάσσονται στο γενικό πλαίσιο εποπτείας της αγοράς που καθορίζει το Υπουργείο Ανάπτυξης, υποτάσσονται δηλαδή στη στοχοθεσία για την προώθηση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων, διευκόλυνση της επιχειρηματικότητας κ.λπ. του υπουργείου. Το παραπάνω σε συνδυασμό με τη δημιουργία μητρώου ιδιωτών ελεγκτών συνιστά αντίφαση στους όρους λειτουργίας της ίδια της Επιθεώρησης.
Τέλος, το θεσμικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση της βίας και παρενόχλησης στους χώρους εργασίας ουσιαστικά εξαντλείται σε τυπικές παρατηρήσεις, παρά τις βαρύγδουπες διατυπώσεις. Αν και το ελληνικό κράτος είναι τυπικά υποχρεωμένο να μεριμνήσει για την καταπολέμηση αυτών των φαινομένων λόγω των κατευθύνσεων της ΕΕ, ο έλεγχος συχνά περιορίζεται σε διαπιστώσεις ή συστάσεις για την κατάρτιση και ανάρτηση κανονισμών. Αν δεν κατατεθεί καταγγελία επωνύμως ή αν οι επιθεωρητές δεν γίνουν μάρτυρες κάποιου περιστατικού κατά τη διάρκεια του ελέγχου, δεν μπορεί να προκληθεί αποτελεσματική παρέμβαση.
Ως εργαζόμενοι στην Επιθεώρηση Εργασίας μοιραζόμαστε την ίδια ανησυχία για την αδιαφορία των κρατικών αρχών για τα ζητήματα υγείας και ασφάλειας της εργασίας και θέλουμε να τονίσουμε την ανάγκη για συντονισμένη δράση των σωματείων και ενεργητική συμμετοχή των εργαζόμενων μέσα και έξω από αυτά ώστε να ασκηθούν πιέσεις για μέτρα προστασίας και να προληφθούν ατυχήματα.
Μόνο οργανωμένοι και ενωμένοι μπορούμε να επιβάλλουμε το δίκιο μας.
ΑντίΛογος – Συλλογικότητα εργαζομένων σε:
Ανεξάρτητη Αρχή Επιθεώρηση Εργασίας
Υπουργείο Εργασίας & Κοινωνικής Ασφάλισης
Υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής & Οικογένειας
