ΝΕΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

 

Την Τρίτη 30 Οκτωβρίου, στο Polis Art Café θα γίνει η επίσημη παρουσίαση του βιβλίου «Έξοδος αδιέξοδος», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Τόπος.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Τρίτη, 23 Οκτωβρίου 2018 08:25 Συντάκτης:

 

2 Οκτωβρίου 1968: Η σφαγή στην Πλατεία Τλατελόλκο.

2 Οκτωβρίου 2018: Ανήμερα της μαύρης επετείου κυκλοφορεί το βιβλίο που εξιστορεί και αναλύει την εξέγερση

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Παρασκευή, 12 Οκτωβρίου 2018 11:00 Συντάκτης:

 

Η προσωπική μαρτυρία του Ελληνοεβραίου Σαμουήλ Μιζάν από το Αντάρτικο και την Κατοχή

«Η εθνική αντίσταση δεν ήταν απλώς μια λέξη, ούτε μία αναγκαιότητα του κόσμου. Ήταν πιο πολύ το ξύπνημα του ανθρώπου», Σαμουήλ Μιζάν

Οι εκδόσεις Διεθνές Βήμα παρουσιάζουν μια συγκλονιστική, ανέκδοτη μέχρι χθες μαρτυρία από την εποχή του Αντάρτικου και της Κατοχής: αυτή του Ελληνοεβραίου Σαμουήλ Μιζάν (1925-2011). Πρόκειται για μια απόθεση ψυχής που γράφτηκε το 1995, όταν ο Μιζάν έκλεινε τα 70 του χρόνια. Ένα αυτοβιογραφικό κείμενο γραμμένο με το χέρι σε ένα τετράδιο, το οποίο οι κόρες του ανακάλυψαν μόλις το 2017, ψάχνοντας για κάποιες αποδείξεις μέσα σε ένα συρτάρι στο πατρικό τους σπίτι.

Eίναι μια μαρτυρία «θησαυρός» για δύο λόγους: Πρώτον, γιατί είναι η θεώρηση ενός απλού ανθρώπου για γεγονότα που σημάδεψαν την Ελλάδα μέχρι και τις μέρες μας. Δεύτερον, γιατί αφορά την μαρτυρία ενός Ελληνοεβραίου αντάρτη, μία ακόμη απόδειξη της ενεργούς συμμετοχής των Εβραίων στους απελευθερωτικούς και κοινωνικούς αγώνες της δεκαετίας του 1940 και των σχέσεων ισότητας ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικής θρησκείας –αλλά και μεταξύ των δύο φύλων–, που αναπτύχθηκαν μεταξύ αγωνιστών στην Αντίσταση και στο βουνό.

Ο Σαμουήλ Μιζάν, νεαρός αντάρτης, παίρνει μέρος σε επικίνδυνες επιχειρήσεις τις οποίες περιγράφει, φιλοσοφώντας παράλληλα για τον πόλεμο, τη νέα κοινωνία που ονειρευόταν, τον ζόφο και την πολιτική ανωμαλία που ακολούθησε την απελευθέρωση της Ελλάδας.

«Ήταν δύο παλικάρια ήρεμα, χαρούμενα, ήσυχα παιδιά που κείνη την ώρα έπρεπε να μπήξουν το μαχαίρι σε κάποιον άνθρωπο. Θα έλεγα όμως κάτι. Έχετε πολεμήσει ποτέ; Να σας πω ότι ξεχνάς πως είσαι άνθρωπος είναι το λιγότερο. Γίνεσαι θηρίο, τέρας. Απέναντι σου έχεις άλλα τέρατα».

Το βιβλίο θα παρουσιαστεί το Σάββατο 27 Οκτωβρίου, στις 7 το απόγευμα, στον ποκυχώρο Πύλη 82, Κεραμεικού 82. Στάση μετρό: Κεραμεικός. Θα μιλήσουν: Λουίζα Μιζάν, κόρη του συγγραφέα, Ντάσα Τερλεξή, εκδόσεις Διεθνές Βήμα και Μωυσής Λίτσης, δημοσιογράφος.

 

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Τετάρτη, 03 Οκτωβρίου 2018 15:23 Συντάκτης:

 

Κυκλοφόρησαν ήδη τέσσερις τόμοι της ποιητικής συλλογής του Κώστα Γαρμπή, Το Ημερολόγιο του Μυστηριώδους κ. Σατερθγουαίητ. Η θεματολογία τους περιστρέφεται γύρω από την αντίθεση της νιότης με την ωριμότητα, όπως βιώθηκε από τον ποιητή στη διαδρομή της ζωής του. Θα μπορούσε έτσι να τους χαρακτηρίσουμε ως παραλλαγές στο ίδιο θέμα. Ωστόσο, αυτό δεν κάνει τις συλλογές μονότονες· απεναντίας διακρίνονται από ένα πλούτο ιδεών και εκφραστική ποικιλία.

Ο λόγος –και αυτό που προσδίδει στις συλλογές ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον– είναι ότι η ποίηση του Γαρμπή δεν στέκει διόλου μόνο στην υποκειμενική, ατομική πτυχή της ανθρώπινης πορείας του. Απεναντίας, αφορά στη διαπλοκή του ατομικού με το γενικό και το κοινωνικό, όντας έτσι μια μαρτυρία του τρόπου που οι μεγάλες ανακατατάξεις των τελευταίων δεκαετιών, από την άνοδο του νεοφιλελευθερισμού και του νεοφασισμού ως τις μεταλλάξεις της Αριστεράς, διαθλώνται στη συνείδησή του. Είναι η συνείδηση ενός προοδευτικού –κατ’ εξαίρεση στην εποχή μας– αστού, που ενώ βιώνει την αδυναμία του να αλλάξει οτιδήποτε, ταυτόχρονα δεν εξαπατά τον εαυτό του για να υπερασπιστεί το στενό ταξικό του συμφέρον, αλλά φτάνει στις ρίζες των προβλημάτων και αδιεξόδων της εποχής μας.

Ο ήρωας των ποιημάτων, ο κ. Σατερθγουαίητ, παρμένος από μια ιστορία της Αγκάθα Κρίστι, παραμένει ο ίδιος σε όλους τους τόμους, λειτουργώντας ως μια μερική ενσάρκωση του ποιητή, αλλά και αυτών που ο ποιητής αναγνωρίζει ως κοινά ή ως διαφορές του με τους συγχρόνους του, πρώτ’ απ’ όλα με εκείνους, άνδρες και γυναίκες, που συναναστράφηκε στη ζωή του. Στους τελευταίους τόμους δίνεται μια μεγαλύτερη βαρύτητα σε αυτή την πλευρά, σε μια προσπάθεια να διαχωριστεί το θετικό από το αρνητικό και να ανιχνευθούν οι διάφορες στάσεις απέναντι στην πραγματικότητα. Ωστόσο, συνολικά ο ποιητής εστιάζει περισσότερο στα δικά του προσωπικά βιώματα.

Η επεξεργασία της αντίθεσης ανάμεσα στη νιότη και την ωριμότητα περιστρέφεται γύρω από θέματα όπως τα ευγενικά ιδανικά της νιότης, ο ενθουσιασμός της, ο έρωτας, οι διαψεύσεις από την πορεία της ζωής, οι αποτιμήσεις της ωριμότητας – όλα αυτά πάνω στο φόντο της τωρινής εποχής του ασύδοτου καπιταλισμού και του ατομικισμού, που εντοπίζεται από τον ποιητή ως η ρίζα όλων των διαψεύσεων και της μη πραγμάτωσης των δυνατοτήτων του, και των δυνατοτήτων όλων, που ορίζουν την ανθρώπινη γνησιότητα. Υπάρχει διαφυγή; Υπάρχει ελπίδα; Υπάρχει προοπτική, αν όχι για μας τουλάχιστον για τους επόμενους; Αυτά είναι τα ερωτήματα που προβάλλουν μέσα από τον ποιητικό του λόγο, όχι σαν διδακτισμοί, αλλά, κατά κανόνα, αβίαστα και φυσικά μέσα από τις εμπειρίες του, συνήθως με τη μορφή εσωτερικών διαλογισμών, στη διάρκεια του ψαρέματος, της παρηγοριάς που του έχει απομείνει «στας δυσμάς του βίου».

Ο Γαρμπής δεν παραλείπει να αυτοσαρκάζεται. Ξεκινά τον πρόλογο στο δεύτερο τόμο με τη φράση: «Ο πρώτος τόμος των ποιημάτων για τον κ. Σατερθγουαίητ στέφθηκε από παταγώδη αποτυχία». Και σε ένα από τα ποιήματα του τρίτου τόμου, ομολογεί την πρακτική αναποτελεσματικότητα των διαλογισμών του:

Τι σημαίνει για κάποιον να είναι

Γιατί υπάρχει κάτι αντί να μην υπάρχει τίποτα

Ω! Πόσο επιχείρησα να εμβαθύνω σ’ όλ’ αυτά

Όμως ο κόσμος δεν έγινε καλύτερος.

Αυτό δεν έχει την έννοια της ριζικής και αναπόφευκτης αποτυχίας, του αναπόδραστου και του μοιραίου. Στο ίδιο ποίημα ακολουθείται από μια στροφή που δίνει ένα κλειδί στην κατανόηση των λόγων της αποτυχίας:

Η ύπαρξη που κατανοεί τον εαυτό της με γνώση εσωτερική…

Αποτελείται από δυνατότητες, έχει χαρακτήρα δυναμικό

Η βάση της είναι η ικανότητά της να συλλάβει τις δυνατότητές της.

Το Dasein είναι οι δυνατότητές του.

Ω! Πόσο επιχείρησα να εμβαθύνω σ’ όλ’ αυτά

Όμως ο κόσμος δεν έγινε καλύτερος.

Εδώ εκπληρώνεται ένα παραπέρα βήμα από την απλή αναγνώριση της διάψευσης, που όμως και αυτό αποδεικνύεται ανεπαρκές. Ο Μαρξ θα σχολίαζε ασφαλώς ότι δεν αρκεί ακόμη και η συνείδηση της δυναμικότητας· αυτό που μετρά είναι η διασφάλιση των όρων για την έμπρακτη πραγμάτωσή της. Η τελευταία έχει χαρακτήρα συλλογικό, προϋποθέτει δε στην εποχή μας τη σύμπτωση του υποκειμενικού με το αντικειμενικό μέσα στην επαναστατική πράξη, ως αλλαγή των κοινωνικών συνθηκών.

Ο Γαρμπής προσεγγίζει αυτή την αλήθεια και την αρθρώνει σε ένα άλλο ποίημα του δεύτερου τόμου:

Ήταν ίσως γιατί έκανα ένα λάθος.

Ήθελα να αλλάξω το μοντέλο του εαυτού μου

Αντί ν’ αλλάξω το μοντέλο της ζωής.

Ο ίδιος δεν αφήνει αμφιβολίες για τις κοινωνικές ρίζες του ατομικού του αδιεξόδου, στην ίδια την κίνηση του αχαλίνωτου καπιταλισμού των ημερών μας, μια κίνηση στην οποία δεν μπορεί να αντιδράσει αποτελεσματικά ως άτομο. Απεναντίας, άμεσα, με την επαγγελματική του ιδιότητα ως δικηγόρος, καθημερινά υποχρεώνεται να την υπηρετεί, ακόμη και παρά τη θέλησή του. Όπως εξομολογείται με πικρή ειρωνεία και αυτοσαρκασμό σε ένα από τα ποιήματα αυτού του τόμου:

Υπηρέτησα κι εγώ, ως Robocop,

συμφέροντα που με απωθούσαν∙ ο προγραμματισμός βλέπετε…

Υπηρέτησα τη μεγαλοαστικοποίηση υποβαθμισμένων περιοχών,

βαρόνους του υποκόσμου του real estate,

λούμπεν στοιχεία και μπράβους με λευκά κολάρα,

πρωταγωνιστές, θύτες ταυτόχρονα και θύματα,

όργανα επιβολής νέας τάξης πραγμάτων,

λούστρους χρηματικοποίησης της οικονομίας,

νέα πεδία συσσώρευσης κεφαλαίου σε τομείς

που κάποτε ήταν εκτός εκμετάλλευσης,

ιδιωτικοποιήσεις δημόσιων υπηρεσιών

και μετατροπές δημόσιων χώρων σε ιδιωτικές περιουσίες.

Και τώρα που ανέκτησα τη συνειδητοποίησή μου,

τώρα, στυμμένη λεμονόκουπα,

ψαρεύω, παίζω σκάκι και γράφω ημερολόγια.

Για τον Γαρμπή έχει ιδιαίτερη σημασία να δείξει τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στην αδυναμία απέναντι στην παρακμή και την ενεργό στράτευση με μια κοινωνία και μια εξουσία που αλλοτριώνει. Η γραμμή δεν είναι πάντα τελείως ευδιάκριτη αλλά υπάρχει. Η σημασία της έγκειται στο γεγονός ότι η αδυναμία μπορεί να είναι μια προσωρινή, έστω και μακρόχρονη κάποτε κατάσταση, και ως τέτοια εμπεριέχει ακόμη την προοπτική μιας αλλαγής. Αντίθετα, όσοι περνούν τη διαχωριστική γραμμή, ξεπέφτοντας στον κυνικό κομφορμισμό και την υποκρισία, στερούν από τον εαυτό τους κάθε δυνατότητα επιστροφής σε μια γνήσια ανθρώπινη ύπαρξη.

Η μορφή του Ανέστη στο δεύτερο τόμο ενσαρκώνει την τελευταία περίπτωση. Ο ήρωας του ποιήματος γίνεται τέτοιος όχι από φυσική κακία αλλά από μια εκδικητική αντίδραση στις δυσχέρειες των παιδικών του χρόνων. Δεν παύει όμως να ενσαρκώνει την ταύτιση με την κοινωνική αδικία, αυτόν που πρόθεσή του είναι «να βασανίσει την κοινωνία» το «ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της παραφροσύνης του» όντας «η θανάσιμη λογική».

Από την άλλη μεριά, αδύναμοι είναι όσοι παρασέρνονται από το γενικό κλίμα της παραίτησης, επιλέγοντας τη φυγή και το συμβιβασμό με το ατομικιστικό πνεύμα της εποχής. Ο ποιητής εντάσσει σε αυτή την κατηγορία την πλειονότητα των περιπτώσεων αναγνωρίζοντάς τους το ελαφρυντικό ότι δεν προδίδουν ενεργά τα ιδανικά τους αλλά και αποδοκιμάζοντας ταυτόχρονα τη στάση τους, μέσα από την καταγραφή και την αντιπαράθεσή της στην παλιά, προοδευτική αφετηρία τους.

Ήμασταν τότε νέοι. Οδοιπόροι στον «δρόμο της Δαμασκού»

αναζητούσαμε ένα ιδανικό που δεν έγινε ποτέ σταθερό απόκτημα.

Σημασία είχε ότι υπήρχε ιδανικό.

Αποζητούσαμε να λυτρώσουμε τον άνθρωπο, όχι να τον ξεπεράσουμε.

Ούτε εγωιστικές εξάρσεις, ούτε ατομοκρατικά δόγματα…

Τώρα οι περισσότεροι από μας

αποζητούν μεταφυσική στέγη, πετούν προς το υπερβατικό

αναζητούν μια σωτήρια ενότητα.

Στο ποίημα για το Θωμά στο δεύτερο τόμο βρίσκουμε μια εξοντωτική κριτική της σύγχρονης καπιταλιστικής βαρβαρότητας, του φασισμού που εκδηλώνεται στην απάνθρωπη αντιμετώπιση των μεταναστών από τη «δημοκρατική Ευρώπη»:

«Είναι διαχείριση φόνων», είπε ο Θωμάς πετώντας την εφημερίδα

Έξω, στη χειμωνιάτικη λιακάδα, ούζα και γουρουνόπουλα μερίδα.

«Φόνων απαλλαγμένων ενοχών εκτός συνόρων,

με διάχυση ρατσιστική, φασιστική, δημόσιων λόγων.

Φόνων με τα συρματοπλέγματα και συνοριακή επιτήρηση.

Φόνων με ευρωπαϊκή αδιαφορία στη μαζική εξαθλίωση.

Πνίξτε τους, εκτός όμως ευρωπαϊκού εδάφους·

Εντός: πολιτισμός, παιδεία, ηθική, αξίες βάθους.

Ολοκαυτώστε τους εντός Ελλάδος, το grexit στο τραπέζι,

το bon pour l’ Orient εξακολουθεί να παίζει».

Διαμελισμός, προτεκτοράτα, βιομηχανικές ζώνες·

είναι πολλά τα χρέη στους αιώνες.

Αριστεροί και Δεξιοί και ποδονίφτες Ποταμοί

ομονοείτε, απαράδεκτοι, σε μια κοινή γραμμή:

διασφαλίστε την ασφάλεια του Ευρωπαίου,

στη λασπουριά της Ειδομένης, στον πυθμένα του Αιγαίου.

Και σε ένα άλλο ποίημα του ίδιου τόμου γίνεται μια διάγνωση του εκφυλισμού της πολιτικής, της μεταστροφής των αξιών σε προκαλύμματα των μηχανισμών της εξουσίας, είτε κάτω από μια παραδοσιακή, είτε κάτω από μια ψευδο-αριστερή αμφίεση:

Ο φιλελεύθερος λόγος διολίσθησε σε φασιστικό,

τον αριστερό διεκδικούν αλητορέμπελοι της καφετέριας.

Μια ίδια μηχανή παραγωγής εξουσίας και πλούτου

συνεχίζει να λειτουργεί στα παρασκήνια.

Η έντονη βίωση των αδιεξόδων δεν κάνει παρ’ όλα αυτά τον Γαρμπή απαισιόδοξο, όπως θα μπορούσε να φανεί σε μια επιφανειακή ανάγνωση των ποιημάτων του. Ανιχνεύει τις δυνατότητες της υπέρβασης, αλλά μόνο στην εμβρυακή τους μορφή, όπως υπάρχουν σήμερα στις ανθρώπινες υπάρξεις που δεν γίνονται στυγνές και μονοκόμματες, αλλά διατηρούν μέσα τους την αίσθηση της ποικιλίας και των αντιθέσεων της ζωής:

Τρεις και τέταρτο το πρωί, άρχισε να χιονίζει

Στη φύση νεκρική σιγή, μα κάτι ψιθυρίζει.

Πάντα μιλάει στην καρδιά όταν πέφτει χιόνι

για να ζεστάνει το συναίσθημα, να μην κρυώνει.

Θα μπορέσουν άραγε οι ανθρώπινες βλέψεις για ένα καλύτερο κόσμο να γίνουν κάτι που πάει πέρα από τη στενή εσωτερικότητα του υποκειμένου; Ο Γαρμπής μας θέτει αντιμέτωπους με αυτό το ερώτημα, χωρίς να το απαντά ή να έχει την πρόθεση να το απαντήσει. Σε αυτό βρίσκεται, άλλωστε, η αξία των συλλογών του.

 

Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης. Το παρόν είναι μια προσαρμοσμένη εκδοχή του προλόγου του στον τέταρτο τόμο της συλλογής του Κ. Γαρμπή Το Ημερολόγιο του Μυστηριώδους κ. Σάτερθγουαιητ, εκδ. Φαραί, Αθήνα 2018.

 

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Τετάρτη, 03 Οκτωβρίου 2018 14:24 Συντάκτης:

 

Ένα μέρος της Ιδιοτυπίας του Αισθητικού κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Τόπος

 

Ενώ ο Γκέοργκ Λούκατς είναι αρκετά γνωστός στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, ιδιαίτερα στη μαρξιστική και ευρύτερη προοδευτική μερίδα του, τα ώριμα έργα του δεν έχουν μεταφραστεί στα ελληνικά. Αυτό είναι ένα εξαιρετικά μεγάλο κενό, καθώς τα έργα αυτά –ογκώδεις μονογραφίες όπως Ο Νεαρός Χέγκελ, Η Καταστροφή του Λογικού, Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού και η Οντολογία του Κοινωνικού Είναι– αντιπροσωπεύουν το καθένα στο πεδίο του την πιο προωθημένη εκδοχή ή και την τελευταία λέξη του μαρξισμού. Από αυτή την άποψη, η δημοσίευση από τις Εκδόσεις Τόπος του αφιερωμένου στη μουσική μέρους της Ιδιοτυπίας του Αισθητικού δεν μπορεί παρά να είναι μια πολύ ευπρόσδεκτη εξέλιξη.

Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού δημοσιεύθηκε στα 1963, αποτελώντας, όπως σωστά εκτιμά και ο μεταφραστής Πάνος Ντούβας, την πρώτη συστηματική μαρξιστική αισθητική. Ενώ οι ιδέες που αναπτύσσονται εκεί δεν έρχονται σε αντίθεση με το υπόλοιπο έργο του και θα βρεθούν και σε άλλες μελέτες του, ο Λούκατς τις παρουσιάζει σε ένα νέο φως, πετυχαίνοντας μια αξιοσημείωτη σύνθεση ανάμεσα στην αισθητική και την κοσμοθεωρία του μαρξισμού, εντάσσοντας την πρώτη στο ευρύτερο σώμα της τελευταίας. Η Ιδιοτυπία του Αισθητικού και το κεφάλαιό της για τη μουσική ειδικότερα αναπτύσσει έτσι έναν πλούσιο διαλεκτικό στοχασμό γύρω από τη φύση της τέχνης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας, τη σχέση της με την εργασία και την κοινωνική οργάνωση, τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του κάθε είδους τέχνης, τις καλλιτεχνικές μορφές και τα μέσα έκφρασης, κοκ. Καθώς είναι αδύνατη εδώ μια εκτενής αναφορά στην προβληματική του Λούκατς, θα συνοψίσουμε μόνο σε μερικά σημεία τις κύριες θέσεις του για τη μουσική:

1. Η μουσική είναι «μίμηση μιμήσεως», μια αναπαράσταση του εσωτερικού κόσμου του ανθρώπου ο οποίος με τη σειρά του είναι μια αναπαράσταση του εξωτερικού κόσμου: «η διπλή μίμηση της μουσικής» συνίσταται στην «απεικόνιση των συναισθημάτων και των αισθημάτων που απεικονίζουν την πραγματικότητα» (σελ. 77). Αυτό προσδίδει στη μουσική το ιδιαίτερο στίγμα της ως τέχνης που ο Λούκατς αποδίδει με τον όρο «αόριστη αντικειμενικότητα», έχοντας υπόψη την απόσπαση από την άμεση πραγματικότητα, τον υλικό κόσμο, που διακρίνει το μουσικό έργο. Ωστόσο, επιμένει ο ίδιος, εδώ πρόκειται για μια ταυτοχρονία απόσπασης από τη ζωή και εγγύτητας προς αυτή: «Καθώς στη διπλή μίμηση, στο ομογενές μέσο των ήχων που προκύπτει έτσι, τα απεικονισμένα συναισθήματα και αισθήματα μέσω της αόριστης αντικειμενικότητας απαλλάσσονται από κάθε εξωτερική πρόσδεση στο αντικείμενο, και μπορούν να εκτυλίσσονται πλήρως σύμφωνα με τη δική τους λογική και δυναμική, όχι μόνο διατηρείται ακέραιη στο μιμητικό μόρφωμα η αλήθεια του κατοπτρισμένου προτύπου της ζωής, αλλά αποκτά και δυνατότητες εκπλήρωσης, οι οποίες στην ίδια τη ζωή πρέπει να παραμείνουν γι’ αυτό αναγκαστικά αποκλεισμένες» (σελ. 76).

Ο Λούκατς χρησιμοποιεί την έννοια της μίμησης με τη σημασία που της αποδιδόταν στην αρχαία ελληνική τέχνη. Παραθέτει το σχολιασμό της 12ης πυθικής ωδής του Πίνδαρου από τον Θ. Γεωργιάδη, στην οποία η Αθηνά αναπαριστά το θρήνο της αδελφής της Μέδουσας με τη μελωδία του αυλού. Η διάκριση μεταξύ της θέασης του πόνου και της πνευματικής έκφρασής του μέσω της τέχνης της αύλησης, ορίζει το ποιοτικό άλμα από τη θυμική απόκριση σε ένα ερέθισμα στην καλλιτεχνική αναπαράσταση. Η τελευταία μπορεί να προσφέρει εκπλήρωση και χαρά ακόμη και αναφερόμενη σε ένα επώδυνο αίσθημα όπως ο πόνος. Η αναγνώριση αυτής της διάκρισης από τον Αριστοτέλη και πέρα, επιχειρηματολογεί ο Λούκατς, βρίσκεται στη βάση κάθε ρεαλιστικής θεώρησης για τη μουσική και την τέχνη γενικότερα, τόσο απέναντι σε αντικειμενιστικές θεωρήσεις, που ταυτίζουν άμεσα το φυσικό με το καλλιτεχνικό, όσο και απέναντι στις υποκειμενιστικές κατευθύνσεις, που δημιουργούν ένα απόλυτο χάσμα ανάμεσά τους, με τις τελευταίες να κυριαρχούν στις μέρες μας (σελ. 13-15 κ.ε.).

2. Η μουσική δημιουργία στο περιεχόμενό της αντιπροσωπεύει μια μορφή αντανάκλασης, αναπαράστασης και ανασύστασης του εσωτερικού ανθρώπινου κόσμου ως διαδικασίας. Σε αυτή παρεμβαίνουν με ιδιαίτερο τρόπο τα γνωστικά εργαλεία της νόησης, οι εντυπώσεις και τα αισθήματα, οι λέξεις και οι έννοιες, η φαντασία (αποδιδόμενα από τον Λούκατς ως συστήματα σήμανσης 1, 2 και 1΄ αντίστοιχα, τα δυο πρώτα όντας παρμένα από την ψυχολογία του Παβλόφ).

3. Η μουσική παρουσιάζει μια ισχυρή ομοιότητα με τη φυσική και τα μαθηματικά: αρμονίες, σχέσεις μέτρου, απειρία δυνατοτήτων, κοκ. Διαφοροποιείται όμως κρίσιμα από αυτές στο ότι η επιστήμη επιδιώκει την αποανθρωποποίηση, την απαλλαγμένη από κάθε υποκειμενικό στοιχείο παρουσίαση των υλικών φαινομένων, ενώ η μουσική, στον αντίποδα, κατατείνει στην αποφυσικοποίηση, την εξάλειψη της παρουσίας του άμεσα φυσικού.

Ο Λούκατς εντοπίζει εδώ την απαρχή του ρυθμού στο ίδιο το φαινόμενο της εργασίας, η οποία δίνει ένα πρότυπο του τεχνητού, όχι άμεσα απαντώμενου στη φύση, ρυθμού και της μιμητικής επανάληψης που διακρίνουν και τη μουσική. Ασκώντας πολεμική στις καντιανού τύπου, υποκειμενιστικές ερμηνείες της μουσικής ως «καθαρού βιώματος», μιας χρονικής διαδοχής ήχων απαλλαγμένης από κάθε χωρική διάσταση στο πλαίσιο του ατομικού, υποκειμενικού χρόνου, δίνει έμφαση στην ενότητα του χώρου και του χρόνου αναμεταξύ τους και με το υλικό περιεχόμενό τους. Στην περίπτωση της μουσικής η έμμεση σύνδεση με τις υλικές πραγματικότητες της ζωής καταδεικνύεται τελικά από τον αντίκτυπο που ασκεί το μουσικό έργο στον δέκτη, η οποία θα ήταν αδύνατη χωρίς αυτές τις συνδέσεις (σελ. 26, 33, 47-50, κ.ά.)

4. Από την άλλη μεριά, η ιδιοτυπία της δεν αναιρεί τη στενή σύνδεση της μουσικής με τις άλλες τέχνες, που διατηρούν, στον ένα ή τον άλλο βαθμό, μια άμεση σύνδεση με το αντικειμενικό. Αυτή η σύνδεση έρχεται στο προσκήνιο όταν η μουσική ενσωματώνει το λόγο, στα τραγούδια, την όπερα, κοκ, όπου αναδεικνύεται και πιο άμεσα η σύνδεση του μουσικού έργου τέχνης με τις κοινωνικές πραγματικότητες της εποχής. Ωστόσο, υπογραμμίζει ο Λούκατς, το ηχητικό μουσικό σύνολο παραμένει και σε αυτές τις περιπτώσεις προσδιοριστικό. Έργα όπως τα ποιήματα του Σέλεϊ, ο Μαγεμένος Αυλός του Μότσαρτ, οι συμφωνίες του Μπετόβεν, κ.ά., αποτυπώνουν το πνεύμα του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης, στην περίπτωση των μουσικών έργων όμως αυτό δεν συνδέεται τόσο με το κείμενο του τραγουδιού, αλλά με το πνεύμα και την ατμόσφαιρα που αποπνέουν. «Το πρωταρχικό έγκειται στην ειδική αόριστη αντικειμενικότητα της μουσικής, και είναι η αναγκαία συνέπεια της αισθητικής της φύσης ως απεικόνισης της συναισθηματικής ολότητας» (σελ. 118, επίσης 102, κ.ά.).

Αυτές οι συζητήσεις φέρνουν τον Λούκατς στο ερώτημα κατά πόσο, ενόψει της ιδιοτυπίας της, μπορεί να οριστεί η έννοια του ρεαλισμού αναφορικά με τη μουσική. Απαντά στο ερώτημα καταφατικά με τον όρο ότι έχει προηγούμενα απορριφθεί κάθε στενή αντίληψη του ρεαλισμού ως πιστής ανταπόκρισης του έργου τέχνης στο αντικείμενο, η οποία διακρίνει ιδιαίτερα τις δογματικές, σταλινικές θεωρήσεις. Η αφετηρία, αντίθετα, πρέπει να είναι «η ανάδειξη της σύμπτωσης φαινομένου και ουσίας στο φαινόμενο, το οποίο καθίσταται έτσι συγχρόνως εγγύτερο και πιο απομακρυσμένο από τη ζωή» (σελ. 129).

Ο Λούκατς διατυπώνει παραπέρα ως εξής το γενικό κριτήριο του ρεαλισμού στην τέχνη: «Ο ρεαλιστικός του χαρακτήρας [του έργου τέχνης] κρίνεται ανάλογα με το πόσο βαθιά και εύστοχα, πόσο περιεκτικά και γνήσια είναι σε θέση να αναπαράγει και να εγείρει [στον δέκτη] τα προβλήματα της προσωπικής και ιστορικής στιγμής της δημιουργίας του από την προοπτική της διαρκούς σημασίας τους για την εξέλιξη της ανθρωπότητας» (σελ. 129).

Ασφαλώς, επισημαίνει ο ίδιος, αυτή η αναπαραγωγή πετυχαίνεται με διαφορετικό τρόπο, μέσα και μορφές σε κάθε τέχνη, αυτό όμως δεν αναιρεί την καθολικότητα του κριτηρίου ως κατευθυντήριας αρχής. Σε αυτό το πλαίσιο αληθινά μεγάλη μουσική είναι εκείνη που πλάθει έναν κόσμο και οδηγεί τον δέκτη της σε μια προσωπική αλλά και πλήρη βίωσή του, σε αντίθεση με τη μερικευτική προσκόλληση στην αμεσότητα:

«Μόνο όταν η μουσική είναι ικανή να εκδιπλώσει τα αισθήματα που η ίδια κινητοποίησε μέχρι τις έσχατες συνέπειές τους, μπορεί να προκύψει ένας “κόσμος” με την έννοια της τέχνης. Η συνέπεια, η πρωτοτυπία, η τόλμη, η πληρότητα, κ.λπ. στη μορφοδότηση πηγάζουν από τον αγώνα του καλλιτέχνη να εκφράσει ικανοποιητικά αυτή την περιεκτική τάξη στην ιδιαιτερότητά της… Όπου αντίθετα το “μοντέλο” των μουσικά απεικονισμένων αισθημάτων παραμένει προσκολλημένο στη μερικότητα του καθημερινού ανθρώπου και η μουσική οδηγεί απλά την εσωτερική της ένδεια σε ένα φαινομενικό, τυπικό και “συμφιλιωτικό” στρογγύλεμα, εκεί η μίμηση μιμήσεως δεν μπορεί ποτέ να πλάσει έναν “κόσμο” και άρα [δεν μπορεί] ποτέ να αποκτήσει μια γνήσια καλλιτεχνική μορφή… Η μηδαμινότητα του απλώς μερικού θα την υποβιβάσει στην επίπεδη ή εκλεπτυσμένη κοινοτοπία» (σελ. 139-140).

Ο Λούκατς έχει ασφαλώς δίκιο όταν θέτει ως κριτήριο της μεγάλης, ρεαλιστικής τέχνης την ανύψωση στην ολότητα της εποχής και της ανθρώπινης ιστορίας γενικότερα. Πραγματικά, η τάση προς την αυτό-υπέρβαση, την εκπλήρωση του συνόλου των ανθρώπινων δυνατοτήτων, είναι η κινητήρια υποκειμενική δύναμη για κάθε ιστορική πράξη αξίας. Και τα μεγάλα μουσικά έργα όλων των εποχών, είτε πρόκειται για τις συμφωνίες του Μπετόβεν και του Μότσαρτ, είτε για τις συνθέσεις του Θεοδωράκη και του Χατζηδάκη, ανεξάρτητα από την τεχνοτροπία τους, καταφέρνουν να κάνουν αυτή την τάση βιωματικά συνειδητή και συγκεκριμένη, όσο μπορεί να γίνει με τα μέσα της μουσικής.

Είναι βάσιμη επίσης η αντιπαράθεση της καθολικότητας στις μερικευτικές και αποσπασματικές προσεγγίσεις στις οποίες δίνει γένεση ο καπιταλισμός και οι οποίες διαπερνούν την κουλτούρα σε εποχές παρακμής. Εδώ ο Λούκατς φέρνει παραπέρα μια αναλογία με τις καταστάσεις που επικράτησαν στον υπαρκτό σοσιαλισμό, επισημαίνοντας ότι η βραδύτητα των μετασχηματισμών στο πεδίο της συνείδησης, σε συνδυασμό με την παραμορφωτική ιδεολογική επίδραση του σταλινισμού, οδήγησαν σε έναν αντίστοιχο δυϊσμό στην τέχνη, μεταξύ άλλων και στη μουσική. Σε αυτό το πλαίσιο, προσθέτει, η δογματική αντιπαράθεση στο «ρεβιζιονισμό» είχε τα αντίθετα αποτελέσματα από τα προσδοκώμενα, κάνοντας ελκυστικά τα υποβαθμισμένα πολιτιστικά προϊόντα της Δύσης τα οποία υποτίθεται ότι καταπολεμούσε (σελ. 138).

Ωστόσο, ο Λούκατς φέρνει μια αδικαιολόγητα ισχυρή αντιπαράθεση ανάμεσα στο μερικό και το γενικό. Αυτό τον οδηγεί παραπέρα σε μια αστήρικτη θέση όταν κατατάσσει τη μουσική ροκ εντ ρολ μεταξύ των «χειρίστων φαινομένων της μουσικής από τον καπιταλιστικό κόσμο» (σελ. 138), αποκηρύσσοντάς τη στο σύνολό της,

Εδώ διατηρείται ακόμη στην οπτική του Λούκατς ένα στοιχείο του δογματισμού της σταλινικής εποχής, τον οποίο ο ίδιος εύστοχα καταπολέμησε σε όλα τα επίπεδα, συγκεκριμένα ο αντιδιαλεκτικός χωρισμός του «μεγάλου» από το «μικρό» και το «καθημερινό». Βέβαια, ενώ στο σταλινισμό αυτός ο διαχωρισμός είχε το νόημα της αξιωματικής συνταύτισης των εκπροσώπων του με το «μεγάλο» και της συναφούς αποθέωσής τους από την αυλική, προπαγανδιστική «τέχνη» της εποχής, ο Λούκατς είχε με βαθιά αντίληψη του αληθινά μεγάλου, τη γνησιότητα του οποίου υπερασπιζόταν απέναντι σε κάθε λογής φτηνές απομιμήσεις και νοθεύσεις. Ωστόσο –και σε αυτό βρισκόταν το «συντηρητικό» στοιχείο της θεώρησής του– αντιλαμβανόταν το μεγάλο υπερβολικά με βάση τις κλασικές νόρμες, δυσπιστώντας και έχοντας μιας δυσκολία αποδοχής απέναντι σε νέες μορφές.

Στην καλλιτεχνική δημιουργία το καθολικό και το μερικό συνυπάρχουν: το καθολικό έργο τέχνης αποδεικνύεται ως τέτοιο μόνο όταν τοποθετείται πλάι στο μερικό. Επιπλέον υπάρχει μια πορεία μετάβασης και ανύψωσης στις πιο υψηλές μορφές, που περνά από διάφορα στάδια. Στη νεαρή ηλικία αλλά και αργότερα η μουσική ιδιαίτερα υπηρετεί και λειτουργίες εκτόνωσης, ψυχαγωγίας με μια στενή έννοια, κοκ, που από την ίδια τη μερική φύση τους δεν μπορεί παρά να εκπληρώνονται από ένα ανάλογα «μερικευτικό» είδος μουσικής. Το αληθινό ζήτημα δεν βρίσκεται, λοιπόν, στη μερικότητα ως τέτοια, αλλά στο αν είναι μια ανοικτή ή κλειστή μερικότητα, αν ενεργεί προωθητικά ή ανασχετικά προς τις πιο υψηλές σφαίρες. Ξεκάθαρα δεν μπορεί να βάλει κανείς στο ίδιο επίπεδο τα τραγούδια του Πρίσλεϊ με εκείνη τη ροκ μουσική που απλά κάνει θόρυβο.

Ο κλασικισμός του Λούκατς εκφραζόταν τελικά σε μια προβληματική σύλληψη του παροξυσμού των αντιφάσεων της ανθρώπινης ύπαρξης στην ιμπεριαλιστική εποχή και μια αδυναμία αναγνώρισης της σημασίας των νέων μορφών και τεχνοτροπιών στην ανάδειξή τους. Εδώ, και ακόμη στην επεξεργασία των γνωστικών όψεων της τέχνης, όπου θα έπρεπε να ξεκινά κανείς από τη διαλεκτική ψυχολογία του Βιγκότσκι παρά από τη μηχανιστική τελικά παράδοση του Παβλόφ (άσχετα από τη μερική διαλεκτικοποίησή της από τον Λούκατς με την παρεμβολή των φαντασιακών σημάνσεων), υπάρχει ένα τεράστιο πεδίο παραπέρα εργασίας για τους μαρξιστές. Αλλά θα ήταν μεγάλο λάθος να υποτιμηθεί και πολύ περισσότερο να αγνοηθεί η εξαιρετική συμβολή του Λούκατς στη θεμελίωση της μαρξιστικής αισθητικής, αποκορύφωμα της οποίας αποτελεί η Ιδιοτυπία του Αισθητικού. Το αναπόφευκτο αποτέλεσμα θα είναι τότε ένας διαισθητικός μοντερνισμός ο οποίος, ακόμη και στην πιο γόνιμη εκδοχή του (π.χ., στον Μπρεχτ) θα διατρέχει πάντα τον κίνδυνο να λοξοδρομεί και να αφήνει ανεκπλήρωτο ένα μέρος των εκφραστικών δυνατοτήτων που ανοίγουν οι νέες μορφές.

Το Αισθητική της Μουσικής είναι το πρώτο μιας σειράς βιβλίων των Εκδόσεων Τόπος για τη μαρξιστική θεωρία της τέχνης και την αισθητική (ήδη ακολούθησε η κλασική μελέτη του Μιχαήλ Λίφσιτς για τον Μαρξ). Η μετάφραση του Πάνου Ντούβου είναι εξαιρετική, όπως είναι και το κατατοπιστικό επίμετρό του, το γλωσσάρι και οι επεξηγήσεις όρων στο τέλος του βιβλίου, Από αυτή την άποψη θα ήταν ευχής έργο να ακολουθήσουν μελλοντικά έργα και άλλων διακεκριμένων μαρξιστών θεωρητικών της λογοτεχνίας (Βορόνσκι, Πλεχάνοφ, Λουνατσάρσκι, Κόντγουελ, κ.ά.) αλλά και η πλήρης μετάφραση και δημοσίευση της Ιδιοτυπίας του Αισθητικού και άλλων σημαντικών έργων του Λούκατς.

Ο Χρήστος Κεφαλής είναι μέλος της ΣΕ της Μαρξιστικής Σκέψης.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ: Δευτέρα, 27 Αυγούστου 2018 09:07 Συντάκτης:
Σελίδα 1 από 3

ΔΗΜΟΦΙΛΗ ΑΡΘΡΑ

Kommon

Θέλουμε να μιλήσουμε για τον κομμουνισμό της εποχής μας, την αναγκαία αλλά όχι δεδομένη προοπτική. Θέλουμε να μιλήσουμε ταυτόχρονα για την καθημερινή επιβίωση και τον αγώνα γι’ αυτήν.

ΛΙΣΤΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Εγγραφείτε στην λίστα επικοινωνίας μας για να είστε πάντα ενημερωμένοι.