Μια άλλη ματιά για το Πανεπιστήμιο, του Κώστα Φωτάκη
Πηγή: Το Βήμα
Υπάρχουν τρία κεντρικά στοιχεία που διαφοροποιούν τα πανεπιστήμια από άλλα ιδρύματα εκπαίδευσης, όπως τα σχολεία, τα κολέγια, τα κέντρα επαγγελματικής κατάρτισης κ.ά.
Το πρώτο είναι η ακαδημαϊκότητα (academic scholarship) που πρέπει να χαρακτηρίζει τις πανεπιστημιακές σπουδές και το πανεπιστημιακό περιβάλλον. Είναι η ιδιαίτερη αντίληψη και ο τρόπος με τον οποίο τίθενται τα ερωτήματα, αλλά και ο κριτικός προβληματισμός και η προσέγγιση με την οποία αυτά επεξεργάζονται και απαντώνται με αρωγό την επιστήμη. Είναι η κουλτούρα που καλλιεργείται μέσα από την πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Ποιος θα εξασφαλίσει την ακαδημαϊκότητα; Ο ιδιώτης-επιχειρηματίας ή το επενδυτικό fund ιδιοκτήτης «πανεπιστημίου»;
Το δεύτερο αφορά την ακαδημαϊκή ελευθερία. Την ελευθερία στη σκέψη και τη διακίνηση των ιδεών, το δικαίωμα στην αμφισβήτηση, στην ανάδειξη και επίλυση ερωτημάτων χωρίς ιδεολογικούς, θεματικούς ή άλλους φραγμούς. Είναι η προϋπόθεση για να αναδυθούν νέοι ορίζοντες, για να διευρυνθούν τα όρια του εφικτού. Και πάλι εγείρεται το ερώτημα:
Ποιος παρέχει τα εχέγγυα για την ακαδημαϊκή ελευθερία; Η επιχείρηση-ιδιοκτήτης του «πανεπιστήμιου» η οποία προσβλέπει στο οικονομικό όφελος που θα προκύψει;
Το τρίτο χαρακτηριστικό του πανεπιστημίου σχετίζεται όχι μόνο με τη μετάδοση της γνώσης, δηλαδή τη διδασκαλία, αλλά και με την παραγωγή γνώσης που προκύπτει από την επιστημονική έρευνα. Το γνωσιακό κεφάλαιο που παράγεται από την έρευνα στα δημόσια πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα της χώρας έχει διπλή κατεύθυνση: αφενός να θωρακίζει την κοινωνία απέναντι στις προκλήσεις και τις κρίσεις που αυτή αντιμετωπίζει και τον σκοταδισμό και αφετέρου να συνεισφέρει στη διαμόρφωση του παραγωγικού μοντέλου της χώρας και κατ’ επέκταση στη θέση που αυτή κατέχει στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας.
Μπορούν κερδοσκοπικές ή μη επιχειρήσεις να εκπληρώσουν με αξιοπιστία αυτούς τους στόχους; Ασφαλώς όχι!
Αυτά τα τρία χαρακτηριστικά ταυτοποιούν την πλήρη έννοια της καθολικότητας της γνώσης που εμπεριέχεται στο πανεπιστήμιο, όπως και η ίδια η λατινική λέξη «universitas» (ολότητα, το σύνολο) φανερώνει. Η συνύπαρξη και ο αέναος διάλογος μεταξύ των θετικών, κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών είναι εκείνα που προσδίδουν τη μεγάλη προστιθέμενη αξία στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Αβίαστα λοιπόν μπορούμε να πούμε ότι εκπαιδευτικές δομές χωρίς ακαδημαϊκότητα, με έλλειμμα ακαδημαϊκής ελευθερίας και ανύπαρκτη ή καχεκτική επιστημονική έρευνα ΔΕΝ είναι και δεν θα γίνουν ποτέ πανεπιστήμια. Αποτελεί φενάκη η επιμονή σημερινών πολιτικών ταγών στη συνταγματική κατοχύρωση ιδρυμάτων που δεν πληρούν τις παραπάνω προϋποθέσεις και την προβολή τους ως πανεπιστημίων, πόσω μάλλον όταν αυτή η κατοχύρωση αναφέρεται ως «εκσυγχρονισμός».
Αποτελεί τραγική στρέβλωση η μετατροπή της πανεπιστημιακής παιδείας από κοινωνικό αγαθό σε εμπόρευμα και του κράτους από αρωγό σε μεταπράτη παιδείας.
Ο Κώστας Φωτάκης είναι πρώην αν. υπουργός Ερευνας & Καινοτομίας (2015-2019), ομότιμος καθηγητής Φυσικής Πανεπιστημίου Κρήτης, διακεκριμένο μέλος και τέως πρόεδρος του ΙΤΕ.
