Ο ορυμαγδός των απατών, των σκανδάλων και των εκτεταμένων περιστατικών διαφθοράς του τελευταίου πολύ καιρού, θέτει μερικά κρίσιμα ερωτήματα για την προέλευση και τη φύση του φαινομένου. Κατ’ αρχήν, όσον αφορά την γεωγραφική έκτασή του. Συνήθως τα μέσα ενημέρωσης και διάφοροι οργανισμοί που κάνουν μετρήσεις διαφθοράς εστιάζουν σε κάποιες χώρες όπου το φαινόμενο παίρνει διαστάσεις θριάμβου, κάτι τριτοκοσμικές τύπου Κολομβία, Πακιστάν, Ελλάδα. Ωστόσο δεν μπορούν πλέον να κρύψουν πως είναι συστατικό στοιχείο της ζωής και της οικονομικής δραστηριότητας σε όλες τις «αναπτυγμένες» χώρες, είτε ξεσπάνε κατά καιρούς σκάνδαλα είτε πνίγονται.
Οπότε, το φαινόμενο δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως παθογένεια ενός μέρος του οργανισμού αλλά ως βασικό ζήτημα στη λειτουργία του. Και ταυτόχρονα, να ερευνηθεί το πόση έκταση παίρνει στις κοινωνίες.
Υπερασπίζομαι την άποψη ότι η διαφθορά έχει γίνει πλέον εγγενές στοιχείο του καπιταλισμού της εποχής μας και έχει τόση έκταση και τόσο βάθος για δυο κρίσιμους και αλληλοσυμπληρούμενους λόγους.
Ο πρώτος είναι πως οι καπιταλιστές σήμερα δεν μπορούν να ξεπεράσουν τις αντιφάσεις του συστήματος που άλλοτε ξεπερνούσαν με την επέκταση, είτε σε αποικίες και εξαρτημένες χώρες είτε στο εσωτερικό της κάθε χώρας αντλώντας και αξιοποιώντας τις ανεκμετάλλευτες ακόμη πηγές παραγωγής κέρδους. Μετά την κρίση του 2008 έγινε μια γιγαντιαία επιχείρηση υπερεκμετάλλευσης της εργασίας, με αλλαγές των εργασιακών σχέσεων, ένταση των ανισοτήτων, αναζήτηση νέων πηγών κερδοφορίας που θα ανατάξουν την πτώση της ιδιοποίησης υπερεργασίας με τις κλασικές μορφές εκμετάλλευσης. Αλλά αποδείχτηκαν περιορισμένης εμβέλειας και όχι ικανές να εξασφαλίσουν τον αναγκαίο μεταβολισμό του κεφαλαίου. Η εκτίναξη της πληροφορικής και των εταιριών της, της τεχνητής νοημοσύνης συμπεριλαμβανομένης, δεν έχει διάρκεια και βάθος και απειλεί να οδηγήσει σε μια ακόμη έκρηξη μιας φούσκας. Η βαθύτερη στροφή στο χρηματοπιστωτικό σύστημα δεν είναι σε θέση να δώσει βιώσιμη οικονομική ανάπτυξη – περισσότερο την αβεβαιότητα του άυλου χρήματος και την απειλή έκρηξης σηματοδοτεί. Και εν τω μεταξύ ως συνέπεια αυτών των πολιτικών οι ανισότητες μεγαλώνουν, αγγίζοντας επικίνδυνα όρια του πληθυσμού και των χωρών, και γίνονται πιο μόνιμες, με ελάχιστες πιθανότητες των ελίτ να παραχωρήσουν κάτι από τα τεράστια κέρδη προκειμένου να κατευνάσουν τα πνεύματα. Η εποχή της σοσιαλδημοκρατίας έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί.
Οπότε η εκτεταμένη διαφθορά, γίνεται μια «υποχρεωτική» διέξοδος. Τι μπορεί να περιλάβει; Εμπόριο ναρκωτικών, λαθρεμπόριο καυσίμων, τράφικινγκ, διασπάθιση πόρων κ.ο.κ. Δείτε τι γίνεται με το εφοπλιστικό κεφάλαιο, ελληνικό και ξένο, σχετικά! Είναι πρωταγωνιστής σε όλα αυτά. Όχι οι φτωχοδιάβολοι που διακινούν κάποιες ποσότητες ναρκωτικών, όσο και να το κάνεις μικρές σε σχέση με εκείνες που μπορούν να μεταφέρουν τα πλοία. Γιατί στην Ελλάδα δεν είναι δυνατόν να αντιμετωπιστεί το λαθρεμπόριο των υγρών καυσίμων, αν και όλοι (εκτός από τις γνωστές οικογένειες) συμφωνούν πως αρκεί να ελεγχθεί το προϊόν στην πηγή, δηλ. στα διυλιστήρια;
Ο δεύτερος λόγος είναι η κοινωνική έκταση της διαφθοράς. Μοιράζεται σε πολλούς και πάει πολύ βαθιά μέχρι κάτω. Φυσικά η μοιρασιά είναι άνιση, αλλά αν είμαι άνεργος και ζω με επιδόματα ανεργίας είναι ευλογία να μου δώσουν μισθό μαύρου ή διεφθαρμένου χρήματος έστω και ψίχουλα.
Να μου λέει ο Χωριάτικος, θα υπογράφεις ένα χαρτί κάθε μήνα και θα σου σκάω ένα χιλιάρικο. Να μου λέει ο πίτσας FAN θα δουλεύεις για μένα, μισά κανονικά με ασφάλιση, μισά μαύρα.
Έτσι που να αισθάνομαι πως είμαι μέρος της αλυσίδας, ελάχιστο μεν, μέρος δε. Και όσο οι σταθερές εργασιακές σχέσεις, οι συλλογικές συμβάσεις, οι παρεμβάσεις των συνδικάτων, οι έλεγχοι των επιθεωρήσεων εργασίας, ατονούν, και γι’ αυτό τον λόγο ατονούν, τόσο οι εργασιακές υποθέσεις διευθετούνται μέσω συνεννοήσεων κάτω από το τραπέζι. Οπότε «μαζί τα τρώμε», που έλεγε κι εκείνος ο άθλιος και ξεχασμένος πια Πάγκαλος. Μας μοιράζουν τα ψίχουλα και μας φορτώνουν όλη την ενοχή.
Η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ είναι ίσως η πιο εκκωφαντική περίπτωση, αλλά η φαντασμαγορία της δεν πρέπει να μας κάνει να παραβλέψουμε τον τρόπο με τον οποίο το μαύρο χρήμα, η μικροαπάτη, η συνενοχή, η διανομή των μικρών μεριδίων, απλώνει έναν ιστό στο κοινωνικό μας σύμπαν κάνοντας όλο και πιο δύσκολη τη συλλογική αντίσταση. Με την ιδεολογική επικάλυψη των θεωριών, που γίνονται καθημερινή συνείδηση, περί του ότι δεν υπάρχει εναλλακτική και ότι ο καθένας είναι για την πάρτη του.
Για να μην υπάρχει αμφιβολία περί αυτών έρχεται και η είδηση από την Κομισιόν. Είδηση σημερινή (7 Νοέμβρη 2026), πως προωθείται νέο εταιρικό καθεστώς μεγαλύτερης αδιαφάνειας, και το οποίο «θα υπονομεύσει (ακόμη περισσότερο) τα δικαιώματα των εργαζομένων και θα διευκολύνει το ξέπλυμα μαύρου χρήματος και την εγκληματική δραστηριότητα», όπως επισημαίνει όχι κάποιος μαρξιστής, αλλά ο σύμβουλος του Ινστιτούτου Ζακ Ντελόρ, Γκιγιόμ Ντιβάλ.
Όλα όσα αναφέρθηκαν εδώ ίσχυαν πάντα, ή τουλάχιστον τις τελευταίες δεκαετίες, θα πει κάποιος. Ναι, αλλά τώρα γίνονται συστατικό, για την ακρίβεια υπαρξιακό στοιχείο, του κεφαλαίου, το οποίο υπονομεύει έτσι τις ζωτικές συνθήκες της δικής του εκτεταμένης αναπαραγωγής και προετοιμάζει τις νέες εκρήξεις, που φυσικά δεν θα εκδηλωθούν σε κατεύθυνση διεξόδου, «αν δεν πάρουμε μέτρα κι εμείς»!
Φαίνεται πως η εποχή μας είναι εκείνη που βλέπει να εκτυλίσσονται οι προβλέψεις του Μαρξ.
