Μπορεί με χέρια και με πόδια να τρέχουν από μέρα σε νύχτα. Με χέρια φαγωμένα, γδαρμένα, χέρια που αγκαλιάζουν το μέταλλο, που ανάβουν το κάρβουνο, χέρια που χτίζουν.
Με χέρια και μάτια που ράβουν, που καθαρίζουν, που μαστορεύουν, που διαβάζουν, που υπολογίζουν, που καταγράφουν.
Για ένα μεροκάματο που δε φτάνει να βλέπουν, δε φτάνει ν’ ακούν, δε φτάνει να σκέφτονται. Και κει, μέσα στο λαμπερό ίδρο τους φαντάζουν με στρατιά, εργώδη αλλά απόμακρη, αμέτοχη, με στρατιά ομιχλώδη. Μια μάζα γιγάντια χωρίς αναγνωρίσιμο πρόσωπο.
«Η μεγάλη στρατιά τους ένα ποτάμι, ατέλειωτο, άμορφο.
Ο μισθός τους δε φτάνει να γίνουνε πρόσωπα,
κι ο λόγος, το ξέρω, δεν φτάνει ως τη μαύρη μάζα τους
ούτε σαν σταγόνα λαδιού…»
Έτσι τη ζωγραφίζει ο Νικηφόρος Βρεττάκος εκείνη τη δουλευταρού «απόμακρη μάζα». Ζωγραφιά έξοχα ποιητική και ταυτόχρονα τραγική.
Ένα ανοιχτό πολιτικό και κοινωνικό τραύμα που βαραίνει ακόμα πιο πολύ καθώς το αναγνωρίζουν οι σκεπτόμενοι, οι δρώντες, αλλά και οι καθ’ ύλη πολιτικά υπεύθυνοι, οι βαρύτονοι πολιτικοί ταγοί.
Ένα τραύμα που αναδύεται στην επιφάνεια κάθε τέσσερα χρόνια με την ευκαιρία των εκλογικών Κυριακών και των κομματικών συνεδρίων, που καταγράφεται σαν μέγεθος χωρίς καμιά σοβαρή διερεύνηση για να θαφτεί στις καλένδες μέχρι το επόμενα προσόμοια πρωτόκολλα.
Αυτή η «απόμακρη μάζα» που δεν είναι «άχθος αρούρης» αλλά μια πελώρια δύναμη παροπλισμένη.
Τι είναι η ανθρώπινη μάζα; Ένα δυσδιάκριτο αντίγραφο μεγάλων ανδρών, μια αντίσταση εναντίον τους ή το όργανό τους όπως αποφαίνεται ο Νίτσε; Είναι μια ανεύθυνη και ανώνυμη αγέλη βουτηγμένη στον ανορθολογισμό και στην παράνοια όπως αποφαίνονται άλλοι;
Είναι το καταφύγιο της ατομικότητας όπου η ασυνείδητη δράση υποκαθιστά τη συνειδητή; Τι είναι η μάζα χωρίς ηγέτη ή έστω χωρίς ηγετική ομάδα που τη χειρίζεται και επικοινωνεί μαζί της; Οι ταξικές ρίζες της ως που φτάνουν; Οι αστοί οι μεγαλοαστοί είναι μάζα;
Ένα είναι σίγουρο πως όσο περνούν και αθροίζονται τα πολιτικά χρόνια, άλλο τόσο γιγαντώνεται και η πολιτικά «απόμακρη μάζα». Καθώς έπαψε προ πολλού αυτή η μάζα να εμπιστεύεται την πολιτική, ότι η πολιτική, όπως πιστεύει, καμιά σχέση δεν έχει με τους όρους της ζωής της και ότι αντίθετα τους επιδεινώνει. Και αυτό αφορά και την εργατική και την ταξική πολιτική.
Και δεσπόζοντα ρόλο παίζει εδώ η «ψυχολογία της μάζας», ποιος διαχειρίζεται αυτή την ψυχολογία και επίσης πόσο επιδρά η προπαγάνδα σ’ αυτό.
Χαρακτηριστικά δεδομένα η δύναμη της εικόνας, ο ηλεκτρονικός τύπος, τα ΜΜΕ, όλα αυτά που αποτελούν την κορυφή της σημερινής προπαγάνδας. Με ένα και μοναδικό επίδικο τη διαιώνιση της αστικής ηγεμονίας.
Και για τούτο η ψυχολογία της μάζας πρέπει να ‘ναι ελεγχόμενη. Πότε εμπεδώνοντας το λαϊκισμό, πότε ενδυναμώνοντας το φόβο και το «σύνδρομο της Στοκχόλμης» και πότε επιβάλλοντας την «κοινωνική μηχανική» στην ψυχολογία της.
Μια μάζα ορφανή από πνευματική ζωή και συλλογική μνήμη, ανέραστη από πολιτισμό και πρότυπα ζωής. Μια μάζα που βιώνει τη ζωή της μέσα από τα πρότυπα των πρωταγωνιστών της εικονικής πραγματικότητας.`
Μια μάζα σωρός που χτίζει και το κόμμα της αποχής σε κάθε εκλογική αναμέτρηση, το πρώτο κάθε φορά κόμμα. Αυτό το κόμμα της αποχής που εκφράζει κατά ένα μέρος διαμαρτυρία κατά ένα άλλο αποδοκιμασία αλλά κυρίως αδιαφορία.
Αδιαφορία ότι ‘’η οποιαδήποτε πολιτική δεν με αφορά, ζω έξω απ’ αυτήν’’. Πράγμα που οδηγεί στη ραγδαία κρίση του πολιτικού συστήματος, μια συμπεριφορά που παγιώνεται υπονομεύοντας την αστική κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Ένα φαινόμενο αποξένωσης από τις πολιτικές διαδικασίες τη συνδικαλιστική δράση τις συλλογικές και μορφωτικές δραστηριότητες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα οι τελευταίες εθνικές εκλογές το καλοκαίρι του 2023. Πρώτο ‘’κόμμα’’ η αποχή με 46,3%! Όταν το αντίστοιχο ποσοστό της αποχής στις πρώτες εθνικές εκλογές του 1974 ήταν 20,5%! Με κορύφωση τις τελευταίες ευρωεκλογές του 2024 όπου το ‘’κόμμα ‘’της αποχής σκαρφάλωσε στο 58,61%!
Έχει ενδιαφέρον η ακτινογραφία των πολιτικά ‘’απόμακρων μαζών’’. Οι σχετικές έρευνες και μελέτες δείχνουν πως πλειοψηφούν οι γυναίκες, με μορφωτικό επίπεδο κατά 50ο/ο ‘’έως δευτεροβάθμια’’ στο σύνολο, ένας στους τρείς να δηλώνει τριτοβάθμια και μόλις ένας στους δέκα με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο δηλαδή μέχρι δημοτικό. Αυτό σημαίνει ότι τον βασικό κορμό των ‘’απόμακρων’’ τον συγκροτούν σχετικά εγγράμματα άτομα.
Εξίσου ενδιαφέρουσα η επαγγελματική τους διάρθρωση με την πλειοψηφία να δηλώνει μισθωτή εργασία και αυτοαπασχολούμενοι καθώς και η εισοδηματική τους κατάταξη με 4 στους 5 να δηλώνουν μικρομεσαίοι δηλαδή στρώματα του κλασικού μικροαστισμού.
Αλλά και οι πολιτικές τους προτιμήσεις έχουν ενδιαφέρον με την πλειοψηφία να δηλώνει ‘’δεξιά’’ προτίμηση αλλά καθόλου ‘’ακροδεξιά’’ πράγμα που έχει τη σημασία του.
Όλοι αυτοί οι απέχοντες αυτοί οι ‘’απόμακροι’’ είναι φυσικό να βλέπουν διαφορετικά την καθημερινότητα και τη συνολική κοινωνική πραγματικότητα. Όλοι αυτοί μπορεί να εκφράζουν πολλά πράγματα μαζί.
Να ‘ναι λαός, όχλος, πλήθος, ανωνυμία, συλλογική ψυχολογία, υπαρξιακή αναζήτηση. Αλλά επειδή προπάντων είναι εργαζόμενοι, μέσα τους υπάρχουν άνθρωποι με ανοιχτούς πόρους άνθρωποι έντιμοι χωρίς καχυποψία.
Και η μαστοριά, η τέχνη βρίσκεται στο πως μπορείς να τους ξεκλειδώσεις χωρίς να τους τραυματίσεις. Και από ‘’απόμακροι’’ να γίνουν όμοροι ξεκόβοντας από το μικροαστικό πλυσταριό μπαίνοντας σε πορεία χειραφέτησης.
Ποτέ ο άνθρωπος δεν πλησιάζεται μονόπλευρα, πόσο μάλλον αυτοί οι ‘’απόμακροι’’. Αλλά με ένα πλέγμα που να συνδυάζει την ανάγκη για αλλαγή την κοινωνική ψυχολογία τη συναισθηματική σύνδεση και την εμπιστοσύνη.
Γιατί κακά τα ψέματα, αν δεν εμπνέεις εμπιστοσύνη αν το όραμα για το παρόν και το μέλλον δεν είναι απτό, αν συναισθηματικά δεν μεταδίδεις, τότε οι ιδέες σου δεν περπατάνε όσες μπροσούρες κι αν έχεις υπό μάλης. Να ξέρεις να δίνεις φωνή στους ξεχασμένους να τους προσφέρεις ταυτότητα λόγο και χώρο όπως και την αίσθηση του ‘’ανήκειν’’.
Και σε περιόδους αστάθειας και καταιγιστικών αλλαγών , σε φάσεις που ο πόλεμος δεν γνωρίζει σύνορα όπως σήμερα, ακόμα και οι ‘’απόμακροι’’ αναζητούν διέξοδο. Και πρέπει να ‘σαι παρών την κρίσιμη ώρα. Και τότε η άμορφη μάζα αρχίζει να παίρνει σχήμα καθώς έλκεται από τη συμπεριφορά των πρωτοπόρων.
Είναι όπως εκείνος ο αρχάριος που πρώτη φορά σηκώνεται δειλά δειλά να χορέψει τον κυκλωτικό Ικαριώτικο και παρατηρεί τον έμπειρο χορευτή που οδηγεί τον κάβο και προσπαθεί να ακολουθήσει τα βήματά του. Να μπει στο χορό δένοντας τα χέρια του με τα χέρια των πλαϊνών.
Σαν πρωτοπορία σαν εργατική και ταξική συμπεριφορά πρέπει να γεννάς κοινωνική επιρροή και κύρος χωρίς στοιχεία επιβολής αλλά τρόπους υποβολής. Και τότε και αυτοί οι πολιτικά ‘’ξένοι’’ αρχίζουν να γίνονται δικοί.
Από παντού προκύπτει ότι δομικό ρόλο παίζει η ‘’ψυχολογία της μάζας’’. Μια ψυχολογία που τη μελετούν τη διαμορφώνουν και την επιβάλλουν μεθοδικά τα κραταιά μέσα της αστικής κηδεμονίας.
Και είναι γεγονός πως η μαρξιστική μεθοδολογία και φιλολογία, οι σύγχρονοι και οι πιο παλιοί επαναστάτες, οι κομισάριοι του σοσιαλισμού ελάχιστα έχουν ασχοληθεί μ’ αυτή την κρίσιμη παράμετρο. Με τη συσχέτιση δηλαδή της ταξικής πάλης και με την κοινωνική ψυχολογία, με το συλλογικό και το ατομικό υποσυνείδητο.
Γιατί η ταξική ιεράρχηση που βασίζεται στην ιδιοκτησία, την κατοχή και το προσωπικό προνόμιο, το ‘’δικαίωμα’’ στην εκμετάλλευση, έχουν βαθειά ρίζα στο υποσυνείδητο, αποτελούν μια μακραίωνη ιστορία και προ-ιστορία του ανθρώπινου είδους.
Γιατί η κοινωνική δικαιοσύνη και πρώτα πρώτα η οικονομική, η αίσθηση της κοινότητας, της κοινοκτημοσύνης, η αίσθηση πως η ζωή ολοκληρώνεται έξω από ιδιοκτησιακές εξουσιαστικές και ιεραρχικές δομές έχει και ψυχοσωματικές πλευρές πέρα από ιδεολογικές. Και οι ψυχοσωματικές συντεταγμένες είναι συνήθως οι πιο ανθεκτικές όντας βαθιά θαμμένες στο υποσυνείδητο, είναι αυτές που συγκροτούν την πρώτη αντίδραση είτε για το μπρος είτε για το πίσω.
Αλλά και γιατί το υποσυνείδητο περιέχει πλούτο, περιέχει ολόκληρο τον τελετουργικό και μυστηριακό κόσμο του κάθε ανθρώπου.
Η ψυχολογία του πλήθους εμπεριέχει παρορμητικότητα δικαιολογημένο συντηρητισμό και μειωμένη λογική. Και η αστική της διαχείριση αυτά ακριβώς ακονίζει, γιατί αυτά της χρειάζονται, μια ψυχολογία μάζας εξαρτημένη. Μια ‘’μαζική ψυχή’’ με τις ατομικότητες να διαλύονται και να διαρρέουν μέσα στο χωνευτήρι των μαζανθρώπων.
Οφείλεται ο φωτισμός και της ψυχολογικής πλευράς των εκτεταμένων τμημάτων της μισθωτής εργασίας ιδίως όσων βρίσκονται εγκλωβισμένα στο χάος της πολιτικά ‘’απόμακρης’’ μάζας. Να φωτιστούν ξεκινώντας έστω και με κεριά.
Γιατί,
‘’Το πρόβλημα δεν είναι η διάδοση της σοσιαλιστικής ιδεολογίας
αυτό είναι το εύκολο.
Το πρόβλημα είναι η διάδοση της σοσιαλιστικής ψυχολογίας
και τούτο είναι το δύσκολο.’’
Καθώς γράφει ο Νίκος Καρούζος πριν από εξήντα τόσα χρόνια μέσα στο ανήλιο του υπόγειο.
Οι πολιτικά ‘’απόμακροι’’ δε γεννήθηκαν μ’ αυτή την κατάρα αλλά ωρίμασαν σε μια πορεία πισωδρομίσματος. Για πολλούς απ’ αυτούς η πρώτη επαφή με την πολιτική υπήρξε τραυματική. Καθώς εθισμένοι λόγω παιδείας και κουλτούρας στη λογική της ‘’ανάθεσης’’ εμπιστεύτηκαν τον μεγάλο ‘’ηγέτη’’ κι όταν αυτός διέψευσε τις προσδοκίες τους απογοητεύτηκαν.
Απογοήτευση που επιδεινώθηκε τη δεύτερη φορά όταν εμπιστεύτηκαν τον εναλλακτικό ‘’μεσσία’’ που αποδείχτηκε χειρότερος από τον πρώτο. Από κει και πέρα όσες φορές περπάτησαν με μπούσουλα την πολιτική ομίχλη σκόνταψαν.
Σκόνταψαν πισωγύρισαν και απομονώθηκαν στον προσωπικό τους πύργο που τον φρουρούν άγρυπνα η αποξένωση ο πολιτικός κυνισμός και η απάθεια. Ωστόσο μέσα σ’ αυτούς υπάρχουν και οι συνειδητά ‘’αποκομμένοι’’ που αντιλαμβάνονται την ουσιαστική έλλειψη προτάσεων και εναλλακτικών πολιτικών απ’ όλο το φάσμα των επαγγελματιών της πολιτικής. Πράγμα που τους οδηγεί στην απόρριψη της πολιτικής σαν μορφή κοινωνικής συνείδησης.
Την πολιτική απομόνωσή τους την ενισχύουν τα κυρίαρχα πρότυπα και η δεσπόζουσα ‘’κουλτούρα’’ που εγκαθιδρύει το αστικό σύστημα που οδηγούν στην ‘’ατομικότητα’’, στο κλείσιμο στον εαυτό, που τροφοδοτούν το ακοινώνητο και τελικά τη διαγραφή της πολιτικής από τη συνείδησή τους.
Είναι γεγονός πως ζούμε στην εποχή που το μέγα πλήθος αδρανεί, που τα σώματα υποδηλώνουν εξάντληση και απόγνωση χωρίς ατομική βούληση. Σώματα φιγούρες που παρατηρούν παθητικά που μετατρέπονται σε σκούρες κηλίδες σε κενές σκιές.
Σώματα που τους λείπει το βάρος που μετακινούνται μονάχα με τη δύναμη της αδράνειας, που συμπλέκονται άβουλα παραδομένα στη μοίρα τους.
Όπως σε κείνον τον περίφημο πίνακα του Grosz ‘’Metropolis’’ [1916- 17 ] που αποτυπώνει το πλήθος του Βερολίνου κατά τον Α΄ παγκόσμιο πόλεμο, όπου οι άνθρωποι δεν έχουν πρόσωπα, αλλά κρανιοειδείς μορφές που κινούνται μηχανικά μέσα στην πόλη, που άγονται χωρίς συνείδηση βουτηγμένα στην αστική αλλοτρίωση.
Και είναι οριακό το σημείο να θεωρείται το απλό χτύπημα της πόρτας από το γείτονα, τον συνάδελφο ή το φίλο, πιο πολύ απειλή, παρά αφορμή για επαφή και επικοινωνία. Με αποτέλεσμα οι πιο πολλοί να μη μιλάνε και πιο πολύ να παραμιλάνε.
Να μην εκφράζονται φανερά και δημόσια αλλά να αρέσκονται στο πάλεμα μέσα στις κλειστές τους κάμαρες.
Κι έτσι καταντούν στρατιές λησμονημένων που μόνο όταν βραδιάζει ξεμυτούν για κάποιες φτηνές λεηλασίες. Που ζουν λαθραία μέσα στο ίδιο τους το σπίτι, εκεί που δεν ακούνε κανένα πόλεμο, εκεί που καταρρέουν αθόρυβα χωρίς κανένα ίχνος πίσω τους.
Και είναι τελικά τόσο απλό, δε χρειάζεται να έχεις μια αιωνιότητα στη διάθεσή σου για να κάνεις το ταξίδι από την πόρτα σου στην πόρτα του διπλανού ή έστω μέχρι το περίπτερο.
Κι αυτό το ταξίδι αρκεί για να βγάλεις φτερά, να ακουμπήσεις στο μεσότοιχο που σε χωρίζει και να σκεφτείς πως έτσι μονάχα ζεις. Για να μην καταντήσεις ένα πτώμα όλο υγεία και νοσταλγός ενός κόσμου έξω από τον κόσμο.
Η πολιτικά ‘’απόμακρη μάζα’’ είναι ένα μέγεθος που μεγαλώνει. Ο βασικός της κορμός είναι προέκταση της δικής μας τάξης της εργατικής. Και χωρίς αυτό τον κορμό το αύριο ακυρώνετε, δεν θα μπορέσει ‘’ να αυλακώσει τις πρωτεύουσες ούτε να φαρδύνει τις πολιτείες τις σπρωγμένες απ’ τους αγκώνες του πλήθους’’. Αυτού του πλήθους που σήμερα μας βλέπει και το κοιτάζουμε από μακριά.
