Εργαζόμενοι μαθητές: Δουλειά, σχολείο και αγώνες στις δεκαετίες 1960 και ’70, του Γιώργου Αλεξάτου

Τον Δεκέμβρη του 1960 η Ελλάδα συγκλονίζεται από την πρώτη μεγάλη μετεμφυλιακή απεργιακή κινητοποίηση των οικοδόμων, που εξελίσσεται σε σφοδρή σύγκρουση με την αστυνομία. Η οποία, σε αντίθεση με ό,τι ήταν συνηθισμένο εκείνα τα πέτρινα χρόνια, τρέπεται αλλεπάλληλες φορές σε φυγή, καταδιωκόμενη από τους απεργούς. Η κινητοποίηση αυτή σηματοδότησε την ανάκαμψη του τσακισμένου από το 1946 εργατικού συνδικαλιστικού κινήματος.

Ακριβώς ένα χρόνο μετά και ενώ έχουν προηγηθεί οι εκλογές βίας και νοθείας για την παραμονή της Δεξιάς στην κυβερνητική εξουσία, η ελληνική κοινωνία βλέπει να εισβάλλουν στο ιστορικό προσκήνιο οι «μαθητές της νύχτας». Σηματοδοτώντας την ανάκαμψη και του νεολαιίστικου κινήματος.

Ήταν οι εργαζόμενοι μαθητές, που αντιδρούσαν στο Βασιλικό Διάταγμα  617/1961, με το οποίο η κυβέρνηση Καραμανλή πρόσθετε στα έξι χρόνια φοίτησης στα νυχτερινά γυμνάσια και έβδομο. Με το σκεπτικό ότι οι λίγες ώρες των μαθημάτων στα νυχτερινά σχολεία (συνήθως από τις 7 έως τις 10.30) άφηναν μεγάλα κενά στη μάθηση που θα καλύπτονταν με την πρόσθετη τάξη.

Οι μαθητές των νυχτερινών σχολείων είδαν στην απόφαση αυτή ένα ακόμα εμπόδιο στη ζωή τους και αντιπρότειναν την αναδιάταξη της σχολικής ύλης, με την κατάργηση μαθημάτων που ήταν περιττά, όπως η γυμναστική, η ωδική κ.ά.

Ούτως ή άλλως, η ζωή τους ήταν δύσκολη, σε μια εποχή που η αλματώδης ανάπτυξη του ελληνικού καπιταλισμού θεμελιωνόταν στην υπερεκμετάλλευση και την εξαθλίωση της εργατικής τάξης και άλλων φτωχών λαϊκών στρωμάτων.  Είναι χαρακτηριστικό το ότι το 1961 η βασική ωριαία αμοιβή στη βιομηχανία, τα ορυχεία κ.λπ. ήταν 7,6-9,5 δραχμές, έναντι 12,5-16,2 στην Τουρκία, 12,8-18,3 στην Ιταλία και 13,2-26,7 στη Γερμανία.¹

Οι άθλιες συνθήκες ζωής και εργασίας συμβάδιζαν με το εξαιρετικά χαμηλό μορφωτικό επίπεδο της μεγάλης πλειονότητας του εργαζόμενου κόσμου. Το 1961 οι οικοδόμοι απόφοιτοι δημοτικού ήταν το 56,2% και 30% δεν το είχαν τελειώσει.² Δεκατρία χρόνια αργότερα, το 1974, μεταξύ των βιομηχανικών εργατών, το 69% ήταν απόφοιτοι δημοτικού, το 17,8% απόφοιτοι κάποιων τάξεων του δημοτικού και το 3,8% αναλφάβητοι.³

Μέχρι το 1963 μόλις το 7% του κρατικού προϋπολογισμού δαπανούνταν για την παιδεία, αντιπροσωπεύοντας το 1,5% του εθνικού εισοδήματος.⁴  Και είναι αυτή η τραγική κατάσταση που ξεσηκώνει τον φοιτητόκοσμο στους μεγάλους αγώνες της περιόδου, με κεντρικό αίτημα το 15% για την παιδεία.

Όπως επισημαίνεται, στη μετεμφυλιακή Ελλάδα «ο στόχος του ιδεολογικού ελέγχου των εκπαιδευτικών λειτουργιών, αλλά και των ίδιων των εκπαιδευτικών, αναδεικνύει την ιδεολογικοπολιτική λειτουργία του σχολείου ως πρωταρχική με αποτέλεσμα την παρεμπόδιση του εκσυγχρονισμού του».⁵ Σε μια χώρα όπου η ηττημένη, διωκόμενη και καθημαγμένη Αριστερά είχε γίνει αξιωματική αντιπολίτευση, μόλις εννιά χρόνια μετά την πολιτικοστρατιωτική συντριβή στον Γράμμο, με το 24,4% που στις εργατουπόλεις ξεπερνούσε το 50% και στην κατεξοχήν προλεταριακή Β΄ Πειραιά έφτασε το 61,3% .⁶  Όπου η επίσημη κρατική ιδεολογία της εθνικοφροσύνης δεν κατόρθωσε να εκτοπίσει την εαμική λαϊκοδημοκρατική ιδεολογία, όπως μετεξελίχθηκε, μετά την ήττα, στον λαϊκό δημοκρατισμό και την αντίθεση στο καθεστώς των αντικομμουνιστικών έκτακτων μέτρων και της αστυνομοκρατίας, στον λαϊκό πατριωτισμό και αντιιμπεριαλισμό, που εκδηλωνόταν με την αλληλεγγύη στον λαό της Κύπρου που αγωνιζόταν κατά της βρετανικής κατοχής και κατόπιν κατά των αμερικανονατοϊκών σχεδίων διχοτόμησης, για την αποχώρηση της Ελλάδας από το ΝΑΤΟ και τη μη εγκατάσταση αμερικανικών στρατιωτικών βάσεων, και τον αντιπλουτοκρατισμό, που εκφραζόταν με το αίτημα της κοινωνικής δικαιοσύνης.⁷

Ακόμη κι αν η αντίθεση στο μετεμφυλιακό καθεστώς οδηγούσε την πλειοψηφία του εαμογενούς λαϊκού κόσμου να στηρίζει εκλογικά το Κέντρο, για να καταργηθεί το «Κράτος της Δεξιάς», ο αριστερός προσανατολισμός του εκφραζόταν στις εκλογές της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Είναι χαρακτηριστικό το ότι ενώ στις εκλογές του Φεβρουαρίου 1964 η Ένωση Κέντρου πήρε 53% έναντι 11,8% της ΕΔΑ, λίγους μήνες μετά, στις δημοτικές εκλογές του Ιουλίου, η Αριστερά θριάμβευσε, κερδίζοντας όλους σχεδόν τους δήμους με εργατική-λαϊκή κοινωνική σύνθεση σε ολόκληρη τη χώρα, ακόμα και με ποσοστά πάνω από 70%.

Οι μαθητές της νύχτας δούλευαν στις αρχές της δεκαετίας του ’60 κάτω από δύσκολες και απάνθρωπες συνθήκες, 8 ώρες στην ημερήσια δουλειά, 4 ώρες νυχτερινή εκπαίδευση, 4 ώρες στους δρόμους σπίτι-εργασία-σχολείο-σπίτι και 8 ώρες για ύπνο και για όλες τις υπόλοιπες δραστηριότητες, δηλαδή «σύγχρονοι είλωτες».⁸

Το 1960-61 υπήρχαν 72 νυχτερινά γυμνάσια (25 δημόσια και 47 ιδιωτικά) με 18.255 μαθητές⁹ και το 1974 εξακολούθησαν να υπάρχουν 32 δημόσια και 46 ιδιωτικά νυχτερινά, σύνολο 78, με 18.975 μαθητές.¹⁰ Για να σχηματίσουμε μια εικόνα της διαφοράς με τους μαθητές των ημερησίων γυμνασίων, ας πάρουμε υπόψη ότι κατά τη δεκαετία του 1960 αριστεύει με βαθμό 19-20 το 0,0% – 0,4% στα δημόσια νυχτερινά, έναντι 0,8%-2,4% στα δημόσια ημερήσια.¹¹

Οι αγώνες των εργαζόμενων μαθητών. Ο ΣΕΜΜΕ

Με τη δημοσίευση του Β.Δ. για την προσθήκη της έβδομης τάξης συγκροτήθηκε, με πρωτοβουλία της Νεολαίας ΕΔΑ, Συντονιστική Επιτροπή Εργαζομένων Μαθητών, η οποία διοργάνωσε συγκέντρωση στο Νέο Θέατρο, στις 18 Δεκεμβρίου 1961. Εκεί προβλήθηκε η αντίθεση στο έβδομο έτος, αλλά και αιτήματα όπως καθιέρωση εξάωρης εργασίας χωρίς μείωση των αποδοχών, υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση, δημιουργία κατασκηνώσεων τη θερινή περίοδο, κατάργηση περιττών μαθημάτων (γυμναστική, ωδική κ.λπ.) και μείωση των διδάκτρων στο ήμισυ. Στα δημόσια νυχτερινά γυμνάσια τα μηνιαία δίδακτρα ανέρχονταν σε 90 δρχ., ενώ στα ιδιωτικά 130 δρχ., όταν το μεροκάματο του ανήλικου ήταν μόλις 18–20 δρχ. την ημέρα.¹²

Στη συγκέντρωση αποφασίστηκε η αποχή από τα μαθήματα, που όπως και στα πανεπιστήμια ονομαζόταν τότε απεργία, στις 20, 21 και 22 Δεκεμβρίου. Επρόκειτο για την πρώτη μαζική αγωνιστική κινητοποίηση των εργαζόμενων μαθητών.

Ακολούθησε τον επόμενο μήνα, τον Ιανουάριο 1962, η ίδρυση του Συλλόγου Εργαζομένων Μαθητών Μέσης Εκπαίδευσης (ΣΕΜΜΕ), που θα γράψει τη δική του ιδιαίτερη σελίδα στην ιστορία των αγώνων της εργατικής τάξης και της νεολαίας, και τον Απρίλιο πραγματοποιήθηκε νέα 2ήμερη απεργία. Εκτός από την Αθήνα και τον Πειραιά, ο ΣΕΜΜΕ αποκτά προσβάσεις και σε νυχτερινά σχολεία της Θεσσαλονίκης, της Πάτρας, της Καλαμάτας και άλλων επαρχιακών πόλεων.

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, «απέναντι σ’ αυτό το κίνημα θα ορθωθούν εχθρικά όλοι οι καταπιεστικοί μηχανισμοί του κράτους. Οι μαθητές της νύχτας θα αποβάλλονται για τις πολιτικές τους απόψεις, άλλοι θα στέλνονται στο δικαστήριο για τη συμπαράστασή τους στους απεργούς καθηγητές και άλλοι θα σύρονται στη φυλακή για να πληρώσουν τις ληξιπρόθεσμες οφειλές τους στα δίδακτρα».¹³

Οι αγώνες του ΣΕΜΜΕ διεξάγονται, πολύ συχνά, σε συνεργασία με τον Σύλλογο Εργαζομένων Φοιτητών Σπουδαστών (ΣΕΦΣ), που είχε ιδρυθεί το 1956 και μεταξύ των βασικών του στελεχών ήταν ο παλιός μαθητής νυχτερινού σχολείου, φοιτητής της ΑΣΟΕΕ, Σωτήρης Πέτρουλας, και με τη Συντονιστική Επιτροπή Εργαζόμενων Νέων Ελλάδας (ΣΕΕΝΕ), που ιδρύθηκε το 1962. Απέναντί του, εκτός από τους κρατικούς διωκτικούς μηχανισμούς, βρίσκεται και η φασιστική Οργάνωσις Σπουδαζούσης Εργαζομένης Νεολαίας (ΟΣΕΝ), που είχε ιδρυθεί από την παρακρατική Οργάνωση Εθνικής Νεολαίας – Σώμα Ελπιδοφόρων Νέων (ΟΕΝ-ΣΕΝ). Η ΟΣΕΝ θέλησε να είναι το αντίστοιχο της ΕΚΟΦ που δρούσε στα ΑΕΙ, αλλά απέτυχε, λόγω της σθεναρής αντίστασης της μεγάλης πλειονότητας των εργαζόμενων μαθητών.

Τον Δεκέμβριο 1962 θα εκδοθεί από τον ΣΕΜΜΕ η δεκαπενθήμερη εφημερίδα Μαθητική, που θα κυκλοφορεί ανελλιπώς μέχρι το 1967. Επρόκειτο για ένα από τα πιο σημαντικά έντυπα στην ιστορία του νεολαιίστικου κινήματος, με μεγάλη απήχηση στους εργαζόμενους μαθητές.

Οι αγώνες των εργαζόμενων μαθητών θα ενταθούν μετά την άνοδο στην κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου, όταν υπουργός Παιδείας ανέλαβε ο ίδιος ο πρωθυπουργός, Γεώργιος Παπανδρέου. Με βασικό αίτημα την κατάργηση της έβδομης τάξης, που αποτέλεσε προεκλογική υπόσχεση της Ένωσης Κέντρου, πραγματοποιήθηκαν απεργίες στις 8, 10-12 και 19-20 Δεκεμβρίου 1963, και απεργία πείνας στελεχών του ΣΕΜΜΕ στα γραφεία του, στις 10-11 Απριλίου 1964. Παράλληλα, όλο τον Μάρτιο και τον Απρίλιο πραγματοποιούνταν συνεχείς, ανά βδομάδα, συγκεντρώσεις στα Προπύλαια.

Τελικά η κυβέρνηση της Ένωσης Κέντρου, αν και κατάργησε τα δίδακτρα, απέρριψε το αίτημα της κατάργησης της έβδομης τάξης. Με τον Παπανδρέου να λέει σε αντιπροσωπεία του ΣΕΜΜΕ που τον επισκέφτηκε στη Βουλή, ότι πραγματοποίησε τη δωρεάν παιδεία, αλλά δεν θα δεχτεί τη δωρεάν αμάθεια! Την έβδομη τάξη τη χαρακτήρισε  «δίκαιον και αναγκαίον μέτρον» ο υφυπουργός Παιδείας Λουκής Ακρίτας. Εξάλλου, ήταν ο Ευάγγελος Παπανούτσος, βασικός εισηγητής της εκπαιδευτικής πολιτικής της κυβέρνησης Παπανδρέου, που είχε προτείνει ήδη από το 1958 την προσθήκη δύο τάξεων στα νυχτερινά!¹⁴

Επιπλέον, ανήσυχος απ’ την παρουσία και τη δράση  της Δημοκρατικής Νεολαίας Λαμπράκη μεταξύ των μαθητών και όχι μόνο στα νυχτερινά, ο Παπανδρέου θα αποστείλει τον Μάρτιο 1965 τη διαβόητη Εγκύκλιο 1010, με την οποία η οργάνωση  χαρακτηρίζεται κομμουνιστική και αποφασίζεται η δίωξη κάθε πολιτικής δραστηριότητας στα σχολεία.

Μεταξύ των βασικών στελεχών του ΣΕΜΜΕ, εκτός των προέδρων του, Χρήστου Ρεκλείτη και Δημήτρη Προβατά, του γραμματέα Σταύρου Κωνσταντά και του διευθυντή της Μαθητικής, Διονύση Παπαδάτου, ήταν οι Κώστας Αγγελόπουλος, Στάθης Αρμάος, Γιώργος Βοϊκλής, Στράτος Βορίσης, Βασίλης Κωτούλας, Νίκος Μανιός, Στέλιος Παππάς, Λεωνίδας Πυρούδης, Γιάννης Τόλιος, Αργύρης Τσακογιάννης, Νίκος Τσιώκος κ.ά.

Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα ήταν η ανάδειξη πολλών κοριτσιών σε θέσεις στελεχικές, κάτι που δεν συνηθιζόταν τότε στο συνδικαλιστικό κίνημα ούτε καν στο φοιτητικό. Έτσι, μεταξύ των στελεχών του ΣΕΜΜΕ ήταν οι  Αμαλία Δεδούση, Αθηνά Ζαφειροπούλου, Βαλεντίνα Θεμελή, Αγγελική Καμπούρη, Ελένη Κουσίδου, Αντωνία Κυβέλου, Ξανθή Μαυρή, Κυριακή Παπαθεοδώρου, Μαίρη Πουντζουκίδου, Μαρία Τόλιου κ.ά.

Όπως επισημαίνεται, μπορεί να είναι «πολύ λιγότερα τα κορίτσια στα εσπερινά γυμνάσια και να εγκαταλείπουν πολύ πιο γρήγορα το σχολείο σε σύγκριση με τα αγόρια, βρίσκονται, ωστόσο, σε έναν χώρο όπου δεν είναι παράξενο αγόρια και κορίτσια να είναι μαζί, να εκπαιδεύονται στα ίδια θρανία, να είναι στις ίδιες αίθουσες. Επίσης, αυτή η εκπαιδευτική τους εμπειρία συστοιχίζεται και με μία συλλογική: τη δράση τους στον ΣΕΜΜΕ».¹⁵

Μία από τις πιο σημαντικές δραστηριότητες του ΣΕΜΜΕ ήταν η πολιτιστική, που αντανακλάται και στην ύλη της Μαθητικής. Αποκορύφωμα στάθηκε η συγκρότηση θεατρικής ομάδας που ανέβασε διασκευή του μυθιστορήματος του Μενέλαου Λουντέμη, Ένα παιδί μετράει τ’ άστρα, με καταπληκτική επιτυχία. Το έργο παίχτηκε σε κεντρικά θέατρα της Αθήνας, αλλά και στην επαρχία.  Μεταξύ άλλων, ανέβηκαν επίσης θεατρικές παραστάσεις με κωμικά έργα του Δημήτρη Ψαθά και διασκευή του έργου του Γιάροσλαβ Χάσεκ, Ο καλός στρατιώτης Σβέικ.

Στις πολιτιστικές και ψυχαγωγικές δραστηριότητες του Συλλόγου περιλαμβάνονταν μουσικές εκδηλώσεις και χοροί στην ευρύχωρη αίθουσα των γραφείων του, εκδρομές σε κοντινά μέρη της Αττικής κ.ά.

Εκτός όλων αυτών ο ΣΕΜΜΕ και οι εργαζόμενοι μαθητές συμμετείχαν ενεργά στους αγώνες της Δημοκρατικής Αντίστασης κατά της κυβέρνησης της ΕΡΕ, στις Μαραθώνιες Πορείες Ειρήνης, στην εξέγερση των Ιουλιανών του 1965, στις κινητοποιήσεις για την Κύπρο και το Βιετνάμ, αλλά και στους νεολαιίστικους και εργατικούς αγώνες της περιόδου.

Δικτατορία και Μεταπολίτευση

Με την επιβολή της στρατιωτικής δικτατορίας, το 1967, ο ΣΕΜΜΕ διαλύθηκε και τα βασικά του στελέχη είτε συνελήφθηκαν και εξορίστηκαν είτε πέρασαν στην παρανομία και εντάχθηκαν στην αντιδικτατορική Αντίσταση, με τους περισσότερους να συντάσσονται, μετά τη διάσπαση του 1968, με το ΚΚΕ εσωτερικού. Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η γνωστοποίηση των βασανιστηρίων στα οποία υποβλήθηκε ο Χρήστος Ρεκλείτης. Από τα κορυφαία στελέχη της αντιδικτατορικής Αντίστασης ήταν και ο Νίκος Μανιός, που βασανίστηκε και φυλακίστηκε ως στέλεχος του δυναμικού Κινήματος 20ής Οκτώβρη.

Κατά την περίοδο της δικτατορίας, όπως είναι εύλογο, σταμάτησε κάθε συνδικαλιστική δραστηριότητα στα νυχτερινά γυμνάσια, αν και ποτέ δεν έπαψαν να αποτελούν χώρο ιδεολογικοπολιτικών ζυμώσεων, κατά πολύ πιο έντονα απ’ ότι τα ημερήσια. Σ’ αυτό συνέβαλε και η ηλικία, με πολλούς μαθητές των νυχτερινών να είναι μεγαλύτεροι από τους συναδέλφους τους στα ημερήσια.¹⁶

Καθώς από το 1972 αναπτύσσεται το μαζικό φοιτητικό κίνημα, αρχίζουν και οι πρώτες προσπάθειες συγκρότησης αγωνιστικών πυρήνων και στα νυχτερινά γυμνάσια. Ιδιαίτερη δραστηριότητα αναπτύσσεται από την ΚΝΕ, η οποία το 1973 συγκροτεί τη Μαθητική Οργάνωση Δημοκρατικής Νεολαίας Ελλάδας (ΜΟΔΝΕ), με κεντρικό στέλεχος το μέλος του Κ.Σ. και εργαζόμενο μαθητή, Γιώργο Γράψα,  και από ομάδα εργαζόμενων μαθητών που συνδέεται με την Οργάνωση Μαρξιστών Λενινιστών Ελλάδας (ΟΜΛΕ) και καθοδηγείται από τον φοιτητή της Γεωπονικής και παλιό Λαμπράκη, Λεωνίδα Ριτζάκη. Οι δύο αυτοί κύκλοι, αξιοποιώντας τις διαδικασίες «φιλελευθεροποίησης» του καθεστώτος, κινούνται το φθινόπωρο του 1973 και στην κατεύθυνση ανασύστασης του ΣΕΜΜΕ, αλλά οι σχετικές διαδικασίες ανακόπτονται με την καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.

Στην εξέγερση ήταν εξαιρετικά μαζική η συμμετοχή εργαζόμενων νέων και βέβαια και εργαζόμενων μαθητών. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα νυχτερινά γυμνάσια του κέντρου υπολειτούργησαν την Πέμπτη 15 Νοεμβρίου και δεν άνοιξαν καν την επόμενη μέρα, ενώ ήταν εκατοντάδες οι εργαζόμενοι μαθητές των συνοικιακών σχολείων που συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις. Το Σάββατο 17 Νοέμβρη δεν λειτούργησαν ούτε τα συνοικιακά νυχτερινά.

Οι εργαζόμενοι, στη μεγάλη πλειονότητα νέοι, αποτελούσαν το 42,5% των τραυματιών και το ένα τρίτο των νεκρών,¹⁷ ενώ αποτελούσαν και το 55% του συνόλου των συλληφθέντων (475 στους 866).¹⁸ Παρά την καταστολή και τις διώξεις, τα νυχτερινά δεν έπαψαν να αποτελούν χώρο πολιτικών συζητήσεων και ζυμώσεων και κατά τους επόμενους μήνες.

Μετά την πτώση της δικτατορίας ανασυστάθηκε τον Οκτώβρη του 1974 ο ΣΕΜΜΕ, με πρωτοβουλία της ΚΝΕ, και επανεκδόθηκε ως μηνιαία η Μαθητική, που μετά από μερικούς μήνες μετονομάστηκε σε Εργαζόμενο Μαθητή. Μεταξύ των στελεχών του μεταδικτατορικού ΣΕΜΜΕ ήταν ο Χρήστος Καυκιάς, οικοδόμος, πρόεδρος του Συλλόγου, που υπήρξε αργότερα μέλος της Κ.Ε. του ΚΚΕ, ο Τάκης Γερολυμάτος, εμποροϋπάλληλος, μέλος αργότερα του Γραφείου του Κ.Σ. της ΚΝΕ, ο Γιώργος Αλεξάτος, οικοδόμος, μέλος αργότερα του Κ.Σ. της ΕΚΟΝ Ρήγας Φεραίος, οι επίσης οικοδόμοι Τάσος Γράψας και Γιώργος Σπαρτινός, ο βιβλιοϋπάλληλος Δημήτρης Κανελλόπουλος κ.ά.

Στον ΣΕΜΜΕ, στον οποίο πλειοψηφική δύναμη ήταν η ΚΝΕ, την πιο σημαντική αντιπολίτευση αποτελούσε η Προοδευτική Μαθητική Συνδικαλιστική Παράταξη (ΠΜΣΠ) της ΟΜΛΕ, με βασικά στελέχη τους Χρήστο Αλετρά, Παύλο Κάγιο, Νότη Κατσέλη κ.ά.

Ο Σύλλογος μαζικοποιήθηκε με πολύ γρήγορους ρυθμούς, θέτοντας ως κεντρικό ζήτημα, όπως και προδικτατορικά, την κατάργηση του έβδομου έτους. Προβαλλόταν επίσης το αίτημα της εξάωρης εργασίας με πλήρεις αποδοχές, της άδειας την περίοδο των εξετάσεων κ.ά. Πάντως, σε συνθήκη έντονης μεταπολιτευτικής πολιτικοποίησης, κυριάρχησε η ενασχόληση με γενικότερα ζητήματα δημοκρατικών ελευθεριών και σχέσεων της χώρας με τις ΗΠΑ και το ΝΑΤΟ.

Ο ΣΕΜΜΕ ήδη από το 1977 είχε αρχίσει να χάνει τη δυναμική του, κυρίως λόγω της ανάπτυξης των μαθητικών κοινοτήτων στα σχολεία. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας η δράση του είχε υποκατασταθεί πλήρως απ’ αυτές, με αποτέλεσμα την άτυπη διάλυσή του, στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Στους εργαζόμενους μαθητές και στο κίνημα στα νυχτερινά γυμνάσια πριν τη δικτατορία αναφέρεται το εξαιρετικό ντοκιμαντέρ «Οι μαθητές που μετρούσαν τ’ άστρα» της ομάδας Συλλογική Μνήμη, σε σκηνοθεσία Γιάννη Ξύδα.

1. Γεράσιμος Στεφανάτος, «Πιο αποφασιστική πάλη για την ικανοποίηση των εργατοϋπαλληλικών διεκδικήσεων», περιοδ. Νέος Κόσμος, τ. 12, 1961.
2. Ανέστης Ταρπάγκος, «Η βιομηχανία τεχνικών κατασκευών στην Ελλάδα (1951-1984)», περιοδ. Θέσεις, τ. 18, 1987.
3. ΣΕΒ, Αγορά εργασίας και διάρθρωσις αμοιβών εις την Ελληνικήν Βιομηχανίαν, Αθήνα 1974.
4. Χαρίκλεια Ρίζου, Εσπερινή Εκπαίδευση στην Ελλάδα 1866-2004. Το παράδειγμα του Νυχτερινού Γυμνασίου, Νήσος, Αθήνα 2015, σ. 135.
5. Ό.π., σ. 131.
6. Γιώργος Αλεξάτος, Η εργατική τάξη στην Ελλάδα. Κοινωνική συγκρότηση και ταξικοί αγώνες, 1940-1990, Κουκκίδα, Αθήνα 2024, σ. 218.
7. Ό.π., σ. 239 κ.έ.
8. Θανάσης Καλαφάτης, «Οι μαθητές της νύχτας. Μια ιστορική ανασκόπηση του θεσμού, 1866-2006», ΕΜΙΑΝ, 27.1.2015. http://www.emian.gr/2015/01/mathitesnixtas/ Επίσης, Νίκος Μανιός, «Τα Νυχτερινά Γυμνάσια της δεκαετίας του 1960: οι εργαζόμενοι μαθητές, οι ευαισθησίες μιας γενιάς και η πολιτική στράτευση», συζήτηση με τον Τάσο Σακελλαρόπουλο, 105,5 στο Κόκκινο, 27.3.2016. https://askiweb.eu/radio-show/ta-nychterina-gymnasia-tis-dekaetias-tou-1960-oi-ergazomenoi-mathites-oi-evaisthisies-mias-genia-kai-i-politiki-stratefsi/
9. Χαρίκλεια Ρίζου, ό.π., σ. 148.
10. Ό.π., σ. 181.
11. Παντελής Γαλίτης, Στο κυνήγι του χρόνου. Εσπερινή Εκπαίδευση και Κοινωνικός Αποκλεισμός, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2011, σ. 190.
12. Θανάσης Καλαφάτης, ό.π.
13. Ό.π.
14. Χαρίκλεια Ρίζου, ό.π., σ. 151.
15. Δήμητρα Λαμπροπούλου «Μαθητικό κίνημα και νυχτερινή εκπαίδευση στη μετεμφυλιακή Ελλάδα», συζήτηση με τον Βαγγέλη Καραμανωλάκη, 105,5 στο Κόκκινο, 4.12.2016. https://askiweb.eu/radio-show/mathitiko-kinima-kai-nychterini-ekpaidefsi-sti-metemfyliaki-ellada/
16. Γιώργος Αλεξάτος, «Η άνοιξη της γενιάς μας. Απ’ την αφασία του Γουέμπλεϊ στα οδοφράγματα της εξέγερσης», στο Πέτρος Πετράτος (επιμ.), Κεφαλονίτες και Ιθακήσιοι στην Εξέγερση του Πολυτεχνείου το 1973, Αργοστόλι 2008, σ. 79. Επίσης, Γιώργος Αλεξάτος, συνέντευξη, στο Ιάσονας Χανδρινός (επιμ.), Όλη νύχτα εδώ. Μια προφορική ιστορία της Εξέγερσης του Πολυτεχνείου, Καστανιώτης, Αθήνα 2019, σ. 60-61.
17. Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, «Το ζήτημα των θυμάτων: Νεκροί και τραυματίες», στο Γιώργος Γάτος (επιμ.), Πολυτεχνείο. Ρεπορτάζ με την ιστορία, τ. 2ος, Φιλιππότης, Αθήνα 2004, σ. 46.
18. Σόλων Γρηγοριάδης, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας, 1941-1974, τ. 3ος, Δικτατορία 1967-1974, Polaris, Αθήνα 2011, σ. 795.