Η αποκαθήλωση του ουρανού και η εξέγερση της συνείδησης, του Κωνσταντίνου Λίχνου

 

Η επιβίωση της θρησκευτικής πίστης και των μεταφυσικών δοξασιών στον 21ο αιώνα φαντάζει, εκ πρώτης όψεως, ως ιστορικό παράδοξο και φιλοσοφικό οξύμωρο. Σε μια εποχή τεχνοεπιστημονικού ορθολογισμού και ραγδαίας εκκοσμίκευσης, η εμμονή του σύγχρονου ανθρώπου στην υπερβατική παρηγοριά (ή και στη δεισιδαιμονία) θα αναμενόταν να έχει εξαλειφθεί. Ωστόσο, η πεισματική ανθεκτικότητα αυτού του φαινομένου καταδεικνύει ότι η στροφή προς το «επέκεινα» δεν συνιστά απλώς ένα γνωσιολογικό σφάλμα του παρελθόντος, αλλά μια διαρκή συμπτωματολογία του παρόντος· αποτελεί την ανεστραμμένη έκφραση και μια απατηλή διαμαρτυρία απέναντι σε μια αντικειμενικά αφόρητη συνθήκη.

Αναζητώντας τις υλικές αιτίες αυτής της ιδεολογικής επιβίωσης, οδηγούμαστε αναπόδραστα στην πρώιμη σκέψη του Μαρξ και στο κείμενό του «Προς την Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Δικαίου» (1843-1844). Η ενασχόληση με το συγκεκριμένο έργο δεν αποτελεί μια απλή ακαδημαϊκή αναδρομή, αλλά θέτει επί τάπητος το αγωνιώδες ερώτημα της ανθρώπινης χειραφέτησης: πώς δύναται ο άνθρωπος, βαθιά καθορισμένος από τις υλικές του συνθήκες, να συλλάβει νοητικά την υπέρβασή τους; Και τι σημαίνει, εν τέλει, αυτή η «υπέρβαση»; Η μαρξική απάντηση την ταυτίζει με την κριτική διάλυση της ψευδοσυνείδησης, με την ενσυνείδητη απεμπόληση της θρησκευτικής αυταπάτης. Η απόρριψη του υπερφυσικού στοιχείου αναδεικνύεται απολύτως κομβική, γιατί όσο η ελπίδα, η δικαιοσύνη και η σωτηρία μετατίθενται σε έναν φαντασιακό, επουράνιο τόπο, η επίγεια πραγματικότητα της ταξικής εκμετάλλευσης και της εξαθλίωσης παραμένει ακλόνητα νομιμοποιημένη. Συνεπώς, η αποκαθήλωση του ουρανού δεν είναι αυτοσκοπός, αλλά η φιλοσοφική προϋπόθεση προκειμένου ο άνθρωπος να αντικρίσει τη γυμνή αλήθεια των επίγειων δεσμών του και να εξεγερθεί για να τους συντρίψει.

Ο Μαρξ, στην «Εισαγωγή» του 1843, εκκινεί από μια θεμελιώδη διαπίστωση: «Η κριτική της θρησκείας είναι η προϋπόθεση κάθε κριτικής»¹. Ωστόσο, είναι κεφαλαιώδους σημασίας να τονιστεί πως η μαρξική προσέγγιση δεν αναλώνεται σε έναν αστικό ή διαφωτιστικό αθεϊσμό. Ο Μαρξ κατανοεί ότι η θρησκευτική αυταπάτη δεν συνιστά μια απλή πλάνη του νου που δύναται να θεραπευτεί μέσω της ορθολογικής παιδείας, αλλά μια αδήριτη υλική αναγκαιότητα. Όπως γράφει χαρακτηριστικά, η θρησκεία είναι «ο στεναγμός του καταπιεσμένου πλάσματος, η καρδιά ενός άκαρδου κόσμου»². Εφόσον, λοιπόν, η ίδια η υλική εξαθλίωση γεννά την ανάγκη για υπερβατική παρηγοριά, ανακύπτει ένα αδυσώπητο φιλοσοφικό πρόβλημα: εάν η αλλοτριωμένη κοινωνική συνείδηση αποτελεί την ιδεολογική αντανάκλαση της υλικής βάσης, πώς μπορεί ο ανθρώπινος παράγοντας να διαρρήξει αυτόν τον παραμορφωτικό καθρέφτη; Επιπλέον, κατά πόσο η ιδεολογία λειτουργεί όντως ως απλή παθητική αντανάκλαση των υλικών συνθηκών; Μια τέτοια μηχανιστική ερμηνεία κινδυνεύει να υποβιβάσει τη θρησκεία σε ένα στείρο εποικοδόμημα μιας στενά νοούμενης οικονομικής αιτιότητας. Είναι ακριβώς αυτή η απλουστευτική ανάγνωση του μαρξισμού που έδωσε λαβή σε μεταγενέστερους στοχαστές (όπως ο Κορνήλιος Καστοριάδης) να απορρίψουν τη θεωρία της αντανάκλασης, προτάσσοντας την πλήρη αυτονομία του «Κοινωνικού Φαντασιακού»³. Ωστόσο, η παραδοχή ότι η θρησκεία αποτελεί μια ολότελα αυτόνομη πραγματικότητα που εκφεύγει πλήρως από την υλική δομή, θα συνιστούσε υποτροπή σε έναν νέου τύπου ιδεαλισμό. Αντιθέτως, η αναγνώριση της «σχετικής αυτονομίας» του εποικοδομήματος υποδηλώνει πως η θρησκευτική πίστη υπερβαίνει μεν τη λειτουργία ενός απλού «παυσίπονου» (καθώς παράγει ενεργά κοινωνικές νοηματοδοτήσεις), πλην όμως παραμένει αναπόδραστα αγκιστρωμένη στους υλικούς όρους της ταξικής εκμετάλλευσης που γεννούν τη ζωτική της αναγκαιότητα.

Με άλλα λόγια, εάν η θρησκευτική πίστη γεννάται ως υλική αναγκαιότητα και οι συνθήκες που την επιβάλλουν φαντάζουν κραταιές και αμετάβλητες, πώς δύναται ο άνθρωπος να τραβήξει το ιδεολογικό παραπέτασμα για να αντικρίσει τη γυμνή πραγματικότητα; Πώς μπορεί να συμβεί αυτό, από τη στιγμή που η ίδια η πραγματικότητα παράγει οργανικά τη συγκάλυψη και τη συσκότισή της; Πώς δύναται το Υποκείμενο να διαρρήξει την πραγμοποιημένη φαινομενικότητα του Αντικειμένου (το πέπλο της υλικής εξαθλίωσης), ώστε, εν τέλει, να το μετασχηματίσει ριζικά; Το κλειδί για αυτή τη χειραφετητική ρήξη πού εδράζεται τελικά; Εντοπίζεται αποκλειστικά στις υλικές συνθήκες που δρουν τυφλά; Στην κυρίαρχη ιδεολογία που αυτές παράγουν; Ή μήπως σε μια μορφή ιδεολογικής «απόκλισης» από το κυρίαρχο νομιμοποιητικό πλαίσιο, η οποία όμως κυοφορείται και αναδύεται ακριβώς επειδή έχουν ωριμάσει οι αναγκαίες υλικές προϋποθέσεις;

Υπό το πρίσμα της μαρξικής διαλεκτικής, η απάντηση δεν εξαντλείται σε μια μονοσήμαντη, μηχανιστική επιλογή. Η κυρίαρχη ιδεολογία λειτουργεί αναντίρρητα νομιμοποιητικά, εξασφαλίζοντας την αναπαραγωγή της υποταγής. Η ρήξη με αυτήν δεν συντελείται μέσω της κατασκευής μιας νέας, «αποκλίνουσας» ιδεολογίας (διότι και αυτή θα παρέμενε μια θεωρησιακή κατασκευή), αλλά μέσω της ανάδυσης της Ταξικής Συνείδησης. Οφείλουμε, ωστόσο, να επισημάνουμε πως, στο πρώιμο κείμενο του 1843, ο Μαρξ παραμένει προσκολλημένος σε έναν φιλοσοφικό ανθρωπισμό (με κεντρικό άξονα την έννοια της «αλλοτρίωσης»). Η επιστημονική έννοια της Ταξικής Συνείδησης θα συγκροτηθεί μόνο μετά την «επιστημολογική τομή» του 1845 (όπως την ανέδειξε μεταγενέστερα ο Λουί Αλτουσέρ⁴) και τη μετάβαση στην αντικειμενική ανάλυση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Μέσα από αυτή την ώριμη θεώρηση, η συνείδηση δεν αποτελεί μια εξωτερική «ιδέα» που επιβάλλεται μηχανικά στην πραγματικότητα, αλλά αναδύεται μέσα από τις εσωτερικές, ανταγωνιστικές αντιφάσεις της υλικής βάσης. Η καπιταλιστική πραγματικότητα, ενώ παράγει τη δική της ιδεολογική συσκότιση, κυοφορεί ταυτόχρονα και τους υλικούς όρους της ανατροπής της. Σε αυτό το πλαίσιο, τα άτομα κατανοούνται πλέον όχι απλώς ως «πάσχοντα υποκείμενα» που υφίστανται παθητικά την εκμετάλλευση, αλλά ως αντικειμενικοί «φορείς κοινωνικών σχέσεων». Έτσι, το ανθρώπινο υποκείμενο δεν υπερβαίνει την πραγμοποιημένη συνθήκη μέσω μιας νοητικής δραπέτευσης, αλλά μέσω της επιστημονικής κατανόησης της κοινωνικής ολότητας. Αυτή η αντικειμενική γνώση της εκμετάλλευσης δεν συνιστά μια νέα ιδεολογική αυταπάτη, αλλά τη συνειδητοποίηση της δομικής αλήθειας, η οποία, δια της Πράξης, μετατρέπεται σε επαναστατική δύναμη.

Η αντίληψη ότι η ιδεολογία αποτελεί μια απλή αντανάκλαση της υλικής βάσης, συνιστά μια απλουστευτική προσέγγιση που προσιδιάζει αποκλειστικά στον προμαρξικό, μηχανιστικό και εποπτικό υλισμό (εκφραστής του οποίου υπήρξε ο Λούντβιχ Φόυερμπαχ⁵). Ο Μαρξ συγκρούστηκε σφοδρά με αυτή τη μεταφυσική θεώρηση, αντιλαμβανόμενος πως, εάν η ανθρώπινη συνείδηση νοούνταν αποκλειστικά ως παθητικό αποτύπωμα της οικονομικής δομής (ένα απλό επιφαινόμενο χωρίς καμία δική του δυναμική), το ιστορικό γίγνεσθαι θα εκφυλιζόταν σε έναν αέναο ντετερμινισμό. Η ανθρωπότητα θα παρέμενε εγκλωβισμένη σε μια μοιρολατρική αδράνεια (έναν «οικονομισμό»), καταδικασμένη να αναμένει υπομονετικά την «αυτόματη» και μηχανική εξέλιξη των «αντικειμενικών συνθηκών».

Συνεπώς, όταν ο Μαρξ απευθύνει το ριζοσπαστικό κάλεσμα στον άνθρωπο να διαλύσει τη θρησκευτική του αυταπάτη, δεν του ζητά απλώς να αλλάξει τον τρόπο που σκέφτεται· του ζητά να ξεσχίσει το ιδεολογικό πέπλο που εξωραΐζει την καταπίεση, που ντύνει τις πραγματικές αλυσίδες με φαντασιακά λουλούδια και καθιστά την υλική εξαθλίωση ανεκτή. Έτσι, η κριτική του ουρανού δεν σταματά στην άρνηση του Θεού, αλλά μετατρέπεται σε πρόταγμα κοινωνικής δράσης. Η ιστορική μαρξική ρήση πως «η απαίτηση εγκατάλειψης της ψευδαίσθησης για την κατάστασή του, είναι ταυτόχρονα απαίτηση να εγκαταλείψει μια κατάσταση που έχει ανάγκη από ψευδαισθήσεις⁶», συμπυκνώνει τον πυρήνα αυτής της υπέρβασης. Η συνειδητοποίηση της πλάνης καταδεικνύει ότι η διανοητική απελευθέρωση από το υπερβατικό εκπίπτει σε στείρα θεωρησιακή αφαίρεση, εάν δεν μετουσιωθεί σε πρακτική, υλική ανατροπή των κοινωνικών δομών που καθιστούν αυτή την επουράνια παρηγοριά όρο επιβίωσης.

Η ανθρώπινη συνείδηση δύναται να σπάσει τα δεσμά της δεδομένης υλικής συνθήκης και να υπερβεί την εμπειρική βίωση της εξαθλίωσης, διότι το συλλογικό υποκείμενο φέρει τη δυνατότητα να αρθεί στο ύψος μιας επιστημονικής κατανόησης της κοινωνικής ολότητας. Τη στιγμή που το ιερό πέπλο της θρησκείας και της μεταφυσικής παρηγοριάς αποσύρεται, ο άνθρωπος απογυμνώνεται από τις καθησυχαστικές του αυταπάτες και αναγκάζεται να αντικρίσει κατάματα την αληθινή αιτία της αλλοτρίωσής του. Σε εκείνη τη στιγμή της ιστορικής διαύγειας, η κυρίαρχη ιδεολογία, η οποία μέχρι πρότινος λειτουργούσε ως νομιμοποιητικός μηχανισμός της εξουσίας, καταρρέει. Το νοητικό κενό, όμως, που αφήνει πίσω της δεν έρχεται να το καλύψει μια νέα ιδεολογία. Επομένως, το απελευθερωτικό άλμα δεν συνίσταται στην αντικατάσταση μιας παλαιάς ψευδαίσθησης από μια νέα, αλλά στην οριστική ρήξη με την ίδια τη δομή της αυταπάτης. Αυτό που αναδύεται μέσα από τα συντρίμμια της ιδεολογίας είναι η Ταξική Συνείδηση: η συγκροτημένη, ορθολογική επίγνωση της αντικειμενικής θέσης του υποκειμένου μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι. Αυτή η ανώτερη βαθμίδα συνειδητοποίησης δεν ερμηνεύει απλώς τον κόσμο, αλλά νοηματοδοτεί τη θέση του προλεταριάτου εντός του, μετατρέποντας τον άνθρωπο από παθητικό θεατή και αντικείμενο εκμετάλλευσης, στο κατεξοχήν ενεργό υποκείμενο της Ιστορίας.

Η ανάδειξη, ωστόσο, του προλεταριάτου σε ιστορικό υποκείμενο αμφισβητείται από αναγνώσεις που υποστηρίζουν ότι η εργατική τάξη έχει αφομοιωθεί οριστικά από τον καπιταλιστικό καταμερισμό εργασίας, εγκλωβισμένη σε μια ασφυκτική ιδεολογική αυταπάτη όπου αντικρίζει την πραγματικότητα αποκλειστικά μέσα από τα μάτια των αστών. Σε αυτή τη συλλογιστική, όμως, η άμεση, εμπειρική συνείδηση των εργατών ταυτίζεται εσφαλμένα με την αντικειμενική, δομική τους θέση εντός της παραγωγικής διαδικασίας. Η παραδοχή πως το σύστημα μετατρέπει την εργατική τάξη σε ένα εσαεί ενσωματωμένο εξάρτημα, ανάγει τον καπιταλισμό σε μια αδιαπέραστη, μεταφυσική ολότητα δίχως εσωτερικές αντιφάσεις. Η άρνηση του επαναστατικού ρόλου του προλεταριάτου, στο όνομα της παρούσας ιδεολογικής του καθυπόταξης, καταλήγει σε έναν δομικό πεσιμισμό, ο οποίος λειτουργεί απολογητικά υπέρ της διαιώνισης της καπιταλιστικής εξουσίας.

Πώς, όμως, επιλύεται το πρόβλημα της ιστορικής δράσης; Τι είναι, εν τέλει, αυτό που ωθεί το υποκείμενο προς τη ριζική ανατροπή των συνθηκών του; Εδράζεται στην καθαρή ιδέα (στην αφυπνισμένη συνείδηση) ή στην ίδια την υλική εξαθλίωση (στην οικονομική βάση); Αυτό το φαινομενικά αγεφύρωτο δίπολο μεταξύ ιδεαλισμού (που θεοποιεί την αυθυπαρξία της συνείδησης) και χυδαίου υλισμού (που υποτάσσει μηχανιστικά τον άνθρωπο στην υλική αναγκαιότητα), ο Μαρξ το διαρρηγνύει εισάγοντας τη θεμελιώδη οντολογική και πολιτική κατηγορία της Πράξης. Στις Θέσεις για τον Φόυερμπαχ (1845), θα συμπυκνώσει τη λύση αυτού του φιλοσοφικού αδιεξόδου, αποκαθιστώντας τον δημιουργικό ρόλο του υποκειμένου: «Η υλιστική διδασκαλία ότι οι άνθρωποι είναι προϊόντα των περιστάσεων και της ανατροφής […] ξεχνά ότι οι άνθρωποι είναι ακριβώς εκείνοι που αλλάζουν τις περιστάσεις […] Η σύμπτωση της αλλαγής των περιστάσεων και της ανθρώπινης δραστηριότητας, μπορεί να κατανοηθεί και να συλληφθεί ορθολογικά μόνο ως επαναστατική πράξη».

Συνεπώς, δεν νοείται κανένας στεγανός διαχωρισμός, καμία μηχανιστική προτεραιότητα του ενός στοιχείου έναντι του άλλου. Από τη μια πλευρά, η υλική εξαθλίωση διαμορφώνει το απαραίτητο αντικειμενικό υπόβαθρο και παράγει την ιστορική αναγκαιότητα (καθώς χωρίς την υλική ανέχεια, κάθε επαναστατικό εγχείρημα εκπίπτει σε έναν βολονταριστικό ουτοπισμό, σε κενό ιδεολόγημα). Από την άλλη πλευρά, η θεωρητική κριτική αναλαμβάνει να διαλύσει τις καθησυχαστικές ψευδαισθήσεις, σφυρηλατώντας το συνειδητό υποκείμενο που θα δράσει στοχευμένα πάνω στην πραγματικότητα προκειμένου να την αλλάξει. Ο άνθρωπος αποστρέφει το βλέμμα του από τον ουρανό και η κριτική του ενέργεια διοχετεύεται στα επίγεια δεσμά του. Όπως το διατυπώνει ο ίδιος ο Μαρξ: «Η κριτική του ουρανού μετατρέπεται έτσι σε κριτική της γης, η κριτική της θρησκείας σε κριτική του δικαίου, η κριτική της θεολογίας σε κριτική της πολιτικής».

Αυτή ακριβώς η διαλεκτική σύνδεση μεταξύ θεωρίας και υλικότητας αποκρυσταλλώνεται με ενάργεια στη διατύπωση του νεαρού Μαρξ: «Το όπλο της κριτικής δεν μπορεί βέβαια να αντικαταστήσει την κριτική των όπλων, η υλική βία πρέπει να ανατραπεί με υλική βία. Αλλά και η θεωρία μετατρέπεται σε υλική δύναμη, μόλις κυριεύσει τις μάζες». Σε αυτή τη ρήση, το παραδοσιακό χάσμα μεταξύ σκέψης και είναι, μεταξύ πνεύματος και ύλης, γεφυρώνεται διαλεκτικά. Η ιδέα (η αφυπνισμένη συνείδηση) παύει να περιπλανάται στον αιθέρα της εγελιανής αφαίρεσης· όταν εδράζεται οργανικά στις πραγματικές ανάγκες των καταπιεσμένων και αφομοιώνεται από τον συλλογικό ιστορικό της φορέα (το προλεταριάτο), αποβάλλει τον αμιγώς ιδεατό της χαρακτήρα και μετουσιώνεται σε υλική δύναμη, σε μια αντικειμενική ιστορική ενέργεια ικανή να συντρίψει το παλαιό καθεστώς.

Ο Ούγγρος φιλόσοφος Γκέοργκ Λούκατς, στο έργο του Ιστορία και Ταξική Συνείδηση (1923), ενέκυψε θεωρητικά στην ικανότητα της εργατικής τάξης να υπερβεί την «πραγμοποίηση» των καπιταλιστικών σχέσεων (τη διαδικασία, δηλαδή, μέσω της οποίας οι κοινωνικές σχέσεις φαντάζουν ως φυσικές ιδιότητες των πραγμάτων). Ο Λούκατς προχώρησε σε μια ρηξικέλευθη φιλοσοφική σύλληψη, ορίζοντας το προλεταριάτο ως το μοναδικό «ταυτόσημο υποκείμενο-αντικείμενο της Ιστορίας». Τι συνεπάγεται, ωστόσο, αυτή η οντολογική ταύτιση; Επειδή ακριβώς η εργατική τάξη υφίσταται την ολοκληρωτική αλλοτρίωση και έχει υποβιβαστεί στο έσχατο «αντικείμενο» εκμετάλλευσης μέσα στην παραγωγική διαδικασία, η συνειδητοποίηση της αντικειμενικής της θέσης δεν συνιστά μια απλή θεωρητική διαπίστωση, αλλά ταυτίζεται με την ίδια την πράξη της απελευθέρωσής της. Εντούτοις, ελλοχεύει εδώ ένας κρίσιμος ιδεαλιστικός κίνδυνος, καθώς δημιουργείται η εντύπωση πως η συνειδητοποίηση αρκεί για να επιλύσει το ταξικό πρόβλημα, σαν να εξαφανίζεται η υλική πραγματικότητα τη στιγμή που ο εργάτης «αφυπνίζεται». Αυτή η θεωρητική αδυναμία υπήρξε τόσο έκδηλη, ώστε ο ίδιος ο Λούκατς, το 1967 (στον πρόλογο της νέας έκδοσης του βιβλίου του), προέβη σε σκληρή αυτοκριτική, αποκηρύσσοντας την έννοια του «ταυτόσημου υποκειμένου-αντικειμένου» ως ιδεαλιστική ψευδαίσθηση. Συνεπώς, η κατανόηση της καπιταλιστικής ολότητας δεν πρέπει να εκλαμβάνεται ως αυτόματη νοητική φώτιση που καταργεί την εκμετάλλευση, αλλά ως το απαραίτητο γνωσιολογικό και πολιτικό εφαλτήριο προκειμένου το προλεταριάτο να συγκροτηθεί σε υλική επαναστατική δύναμη.

Κινούμενος σε μια παραπλήσια κατεύθυνση, ο Αντόνιο Γκράμσι, μέσα από τα Τετράδια της Φυλακής, απέρριψε ριζικά τον οικονομικό ντετερμινισμό, αναγορεύοντας τον μαρξισμό σε αυθεντική «Φιλοσοφία της Πράξης». Ο Γκράμσι εμβάθυνε στο πώς η ιδεολογία (υπό τη μορφή της αστικής ηγεμονίας) δεν αποτελεί απλώς έναν παθητικό καθρέφτη της οικονομικής βάσης, αλλά το ίδιο το πεδίο της υλικής ταξικής σύγκρουσης. Συνιστά το κοινωνικό έδαφος (τα περίφημα «χαρακώματα») όπου τα υποκείμενα συγκροτούνται, παλεύουν και, τελικά, συνειδητοποιούν την αντικειμενική τους θέση. Για τον Ιταλό στοχαστή, η ανελέητη κριτική της θρησκείας και της παραδεδομένης «κοινής λογικής» αποτελεί το αναγκαίο προπαρασκευαστικό στάδιο· μόνο μέσα από αυτή τη ρήξη δύναται να αναδυθεί μια νέα κοσμοαντίληψη, η οποία θα καθοδηγήσει την επαναστατική πράξη.

Επιστρέφοντας, λοιπόν, στο αρχικό ερώτημα: Ο ανθρώπινος παράγοντας διαθέτει αδιαμφισβήτητα τη θεωρητική και πρακτική δυνατότητα να υπερβεί την ιδεολογική αυταπάτη. Η μαρξική οντολογία, απολύτως ξένη προς οποιονδήποτε μοιρολατρικό υλισμό ή μηχανιστικό ντετερμινισμό, εναποθέτει τη δυναμική της ιστορικής εξέλιξης στη συνειδητή ανθρώπινη δράση. Η υλική πραγματικότητα θέτει αδιαπραγμάτευτα τα αντικειμενικά όρια και τα ιστορικά καθήκοντα· εντούτοις, είναι η Ταξική Συνείδηση και, τελικά, η Πράξη που θραύουν το πλέγμα της εκμετάλλευσης. Η απαίτηση του Μαρξ να εγκαταλειφθεί η θρησκευτική παραμυθία δεν στοχεύει στο να αφήσει το υποκείμενο έκθετο σε μια αφόρητη πραγματικότητα στερημένη από κάθε ελπίδα. Αντιθέτως, αποσκοπεί στην απογύμνωση των μηχανισμών καταπίεσης από την ιδεολογική τους νομιμοποίηση, ώστε η συσσωρευμένη κοινωνική απόγνωση να μην εκτονώνεται ακίνδυνα στο υπερπέραν, αλλά να μετουσιώνεται σε επαναστατική ορμή στο ιστορικό παρόν, με τελικό σκοπό την πραγματική, καθολική απελευθέρωση.

Υπό αυτό το πρίσμα, καθίσταται εμφανές πως η υποβάθμιση της θεωρητικής σύγκρουσης με τον ανορθολογισμό και τη θρησκεία (η αντιμετώπιση, δηλαδή, της ιδεολογικής χειραφέτησης ως ενός δευτερεύοντος ζητήματος που θα επιλυθεί νομοτελειακά και «αυτόματα» έπειτα από την αλλαγή της οικονομικής βάσης) συνιστά μέγιστο στρατηγικό σφάλμα. Είναι ακριβώς αυτό το θεωρητικό κενό που επιτρέπει την οπισθοδρόμηση μεγάλου τμήματος των σύγχρονων μαζών σε σκοταδιστικές δοξασίες οι οποίες μοιάζουν να έχουν ξεπηδήσει από τον Μεσαίωνα (από τις θεωρίες περί επίπεδης γης και τα σύγχρονα «θαύματα», έως τα διάφορα αντιεπιστημονικά και αντιεμβολιαστικά ρεύματα). Μια τέτοια διαπίστωση δεν υπονοεί πως η ανατροπή του καπιταλισμού εξαντλείται σε μια στείρα πολεμική απέναντι στις θρησκευτικές ιδέες. Υπογραμμίζει, ωστόσο, πως η εγκατάλειψη του ιδεολογικού αυτού μετώπου αφήνει το έδαφος ελεύθερο στην κυρίαρχη ιδεολογία να αναπαράγει ανενόχλητη την ηγεμονία της επί των μαζών, απονευρώνοντας τον ίδιο τον επαναστατικό πυρήνα της απελευθερωτικής Πράξης.

¹Karl Marx, Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου [Εισαγωγή], Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, μετάφραση Μπάμπης Λυκούδης.

²Ό.π., Το ακριβές χωρίο: «Η θρησκευτική εξαθλίωση είναι ταυτόχρονα η έκφραση της πραγματικής εξαθλίωσης και η διαμαρτυρία ενάντια στην πραγματική εξαθλίωση.

³Ο Καστοριάδης ασκεί ριζική κριτική στη μαρξιστική θεωρία της αντανάκλασης, υποστηρίζοντας πως η θρησκεία, ως κεντρική φαντασιακή σημασία, δεν συνιστά απλό εποικοδόμημα της υλικής βάσης, αλλά μια πρωτογενή και αυτόνομη θεσμίζουσα δύναμη που οργανώνει νοηματικά την ίδια την κοινωνία.

⁴Ο Αλτουσέρ δανείζεται την έννοια της «επιστημολογικής τομής» προκειμένου να καταδείξει τη ρήξη του Μαρξ με τον νεανικό του ανθρωπισμό. Μέσω αυτής της τομής, ο Μαρξ εγκαταλείπει έννοιες όπως η «ανθρώπινη ουσία» και η «αλλοτρίωση», θεμελιώνοντας την επιστήμη του Ιστορικού Υλισμού πάνω σε νέες οντολογικές κατηγορίες (τρόπος παραγωγής, παραγωγικές δυνάμεις, κοινωνικοί σχηματισμοί).

⁵Ο Φόυερμπαχ αποδόμησε μεν τη θρησκευτική αλλοτρίωση αποδεικνύοντας ότι ο Θεός αποτελεί προβολή των ανθρώπινων ιδιοτήτων, παρέμεινε ωστόσο εγκλωβισμένος σε έναν «εποπτικό υλισμό», κατανοώντας τον άνθρωπο ως μια αφηρημένη, στατική βιολογική ουσία και όχι ως το σύνολο των ιστορικά μεταβαλλόμενων κοινωνικών σχέσεων.

⁶Ό.π., «Το να απαιτεί κανείς να εγκαταλείψουν τις ψευδαισθήσεις για την κατάστασή τους, σημαίνει να απαιτεί να εγκαταλείψουν μια κατάσταση που έχει ανάγκη από ψευδαισθήσεις».

Βιβλιογραφία:

Αλτουσέρ, Λουί, Για τον Μαρξ, μετ. Τάσος Μπέτζελος, Εκδόσεις Εκτός Γραμμής, Αθήνα, 2015.

Γκράμσι, Αντόνιο, Επιλογή από τα Τετράδια της Φυλακής, Εκδόσεις Στοχαστής, Αθήνα.

Καστοριάδης, Κορνήλιος, Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας, μετ. Σωτήρης Χαλικιάς, Γιούλη Σπανού, Εκδόσεις Κέδρος, Αθήνα, 1985.

Λούκατς, Γκέοργκ, Ιστορία και Ταξική Συνείδηση, μετ. Γ. Τιρρής, Εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα, 2001.

Μαρξ, Καρλ, Κριτική της Εγελιανής Φιλοσοφίας του Κράτους και του Δικαίου, μετ. Μ. Λυκούδης, Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα.

Μαρξ, Καρλ & Ένγκελς, Φρίντριχ, Η Γερμανική Ιδεολογία, μετ. Κ. Φιλίνης, Εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 1997.

Μεσάρος, Ιστβάν, Η Θεωρία της Αλλοτρίωσης στον Μαρξ, Εκδόσεις Ράππα, Αθήνα, 1973.

Φόυερμπαχ, Λούντβιχ, Η Ουσία του Χριστιανισμού, μετ. Θανάσης Γκιούρας, Εκδόσεις ΚΨΜ, Αθήνα, 2012.

0ΥποστηρικτέςΚάντε Like

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ ΑΠΟ ΣΥΝΤΑΚΤΗ

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΗΜΟΦΙΛΗ