Υπάρχουν βιβλία που δεν γράφονται απλώς με μελάνι, αλλά με το βιολογικό και πολιτικό υλικό των ίδιων των δημιουργών τους. Οι «Μικρές Ιστορίες της Ελληνικής Αριστεράς» της Γεωργίας (Τζο) Σάντα – από κόρη Δράκου (Εκδόσεις 24γράμματα) ανήκουν σε αυτή τη σπάνια κατηγορία, όπου το προσωπικό βίωμα μεταβολίζεται σε συλλογική ιστορία και η ιστορία, με τη σειρά της, επιστρέφει ως καθημερινό ηθικό καθήκον.
Η συγγραφέας δεν επιχειρεί μια ακαδημαϊκή ανατομία της Αριστεράς, ούτε μια στείρα παρελθοντολογία γεμάτη νοσταλγία. Αντίθετα, στήνει μια γέφυρα ανάμεσα στο βαρύ ιστορικό φορτίο της καταγωγής της —ως κόρη του Λάκη Σάντα, του ανθρώπου που μαζί με τον Μανώλη Γλέζο υπέστειλαν τη ναζιστική σημαία από τον ιερό βράχο της Ακρόπολης— και στη δική της, αυτόνομη αντιδικτατορική και κοινωνική διαδρομή. Γι’ αυτό και ο υπότιτλος του βιβλίου, «από κόρη Δράκου», δεν είναι μια απλή λογοτεχνική μεταφορά. Είναι μια βαθιά πολιτική και ειρωνική απάντηση στον τρόπο που το μετεμφυλιακό κράτος και οι διωκτικοί μηχανισμοί έβλεπαν αυτούς τους αγωνιστές: σαν «επικίνδυνα όντα», σαν «δράκους» που απειλούσαν το καθεστώς. Η Σάντα οικειοποιείται αυτόν τον διωκτικό χαρακτηρισμό και τον μετατρέπει σε τίτλο τιμής. Αυτή η συνέχεια δεν αντιμετωπίζεται στο βιβλίο ως κληρονομικό «παράσημο» ή στατικό οικογενειακό κειμήλιο, αλλά ως ανοιχτή συλλογική ευθύνη.
Η Σάντα καταγράφει με αφοπλιστική ειλικρίνεια το παράδοξο της παιδικής ηλικίας σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε βίαια να ξεχάσει:
«Δεν γνώριζα τίποτα για τη δράση των γονιών μου μέχρι που ήρθε η Χούντα των Συνταγματαρχών… Μετά τα γεγονότα που ακολούθησαν τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι αγωνιστές βρέθηκαν φυλακισμένοι και εξόριστοι με φρικτούς βασανισμούς. Ανάμεσά τους ο Λάκης (Απόστολος) Σάντας, ο πατέρας μου…»
Αυτή η ομολογία φωτίζει μια ολόκληρη ιστορική περίοδο. Αναδεικνύει το πώς το μετεμφυλιακό κράτος επέβαλε το καθεστώς της σιωπής και του φόβου, αναγκάζοντας τους ήρωες της Αντίστασης να προστατεύσουν τα παιδιά τους αποσιωπώντας το ίδιο τους το μεγαλείο. Έπρεπε να έρθει το σκοτάδι της δικτατορίας του 1967 για να σπάσει η σιωπή και να λειτουργήσει η μνήμη, όχι ως ανάμνηση, αλλά ως πράξη ανυπακοής.
Η δύναμη της λιτότητας και το «Μαζί»
Το μεγάλο κέρδος του βιβλίου βρίσκεται στη γλώσσα του. Η συγγραφέας επιλέγει μια γραφή δωρική, καθαρή, απαλλαγμένη από τον στόμφο και την ξύλινη ορολογία που συχνά πληγώνει την πολιτική λογοτεχνία. Η αξία των ιστοριών της κρύβεται στην ακρίβεια των λέξεων: δεν υπάρχει τίποτα το μελό, καμία διάθεση για συναισθηματικό εκβιασμό του αναγνώστη. Η τρυφερότητα προκύπτει οργανικά, μέσα από τον τρόπο που το βλέμμα της ακουμπά τους απλούς ανθρώπους του μόχθου, τις γυναίκες της Αντίστασης, και τους σύγχρονους «αόρατους» της εργασιακής ζούγκλας.
Η Σάντα διασώζει μικρά, συγκλονιστικά στιγμιότυπα της καθημερινότητας του αγώνα, εκεί όπου η επιβίωση και η αντίσταση γίνονται ένα. Χαρακτηριστική είναι η εικόνα με τους αγωνιστές που, κρυμμένοι σε μια ταράτσα, έφτυναν για να υγράνουν με το σάλιο τους τα αυτοσχέδια υλικά, επιστρατεύοντας το ίδιο τους το σώμα για να καταφέρουν να τυπώσουν τις παράνομες προκηρύξεις. Αυτή η σωματικότητα της μνήμης συμπυκνώνει όλη την ουσία του βιβλίου. Ο αγώνας δεν είναι μια αφηρημένη ιδεολογία, αλλά μια φυσική, χειροπιαστή ανάγκη, μια διαδικασία όπου το σώμα γίνεται το ίδιο το τυπογραφείο της ελευθερίας.
Το νήμα αυτό δεν κόβεται στο παρελθόν. Η συγγραφέας συνδέει εκείνες τις θυσίες με το σήμερα, αποδεικνύοντας ότι ο φασισμός και η κοινωνική αδικία αλλάζουν προσωπεία αλλά διατηρούν την ίδια σκληρότητα. Η δική της στάση ζωής ορίζεται από μια απλή, αλλά ριζοσπαστική αρχή:
«Οι προσπάθειές μου να βοηθήσω όσους και όσες πιστεύουν στο “να μπορείς να φας εσύ αλλά και ο διπλανός σου” δεν σταματούν!»
Αυτός ο καθημερινός, πρακτικός ανθρωπισμός, μακριά από θεωρητικές περιχαρακώσεις, είναι που μετατρέπει την πολιτική σε ζωντανό βίωμα. Για τη Σάντα, η Αριστερά δεν είναι μια ταυτότητα δικαίωσης, αλλά μια διαρκής χειρονομία αλληλεγγύης προς τον «διπλανό».
Μια προοδευτική ματιά χωρίς αυταπάτες
Από αυτή την αυθεντικά αριστερή σκοπιά, η Σάντα δεν χαρίζεται. Δεν ωφελεί άλλωστε. Το βιβλίο δεν κρύβει τις ρωγμές, τις διαψεύσεις, τις γραφειοκρατικές αγκυλώσεις και τις εσωτερικές αντιφάσεις της οργανωμένης πάλης. Αντίθετα, φωτίζει με απόλυτη ειλικρίνεια και γενναιότητα τη στιγμή της μεγάλης, επώδυνης εσωτερικής ρήξης:
«Μετά από 52 ολόκληρα χρόνια οργανωμένης πάλης, το 2022 αποχώρησα, διότι, τελικά, τίποτα δεν ήταν όπως “φαινόταν”…»
Αυτή η ομολογία δεν αποτελεί μια πράξη συνθηκολόγησης, ούτε έναν μηδενιστικό ύμνο για τις χαμένες μάχες. Είναι η αντίδραση ενός ανθρώπου που αρνείται να θυσιάσει την προσωπική του ηθική στον βωμό της κομματικής σκοπιμότητας. Για τη Σάντα, η αποχώρηση από την κομματική οργάνωση γίνεται ο μόνος τρόπος για να παραμείνει πιστή στις ίδιες τις αξίες της Αριστεράς.
Η κριτική της για τις σύγχρονες, απάνθρωπες συνθήκες εργασίας, την αποξένωση, την ελαστικοποίηση των ωραρίων και τη βίαιη διεύρυνση των κοινωνικών ανισοτήτων είναι κοφτερή, επίκαιρη και απόλυτα γειωμένη στην πραγματικότητα. Συνδέει οργανικά το χθες με το σήμερα, αποδεικνύοντας ότι ο φασισμός, η καταπίεση και η εκμετάλλευση δεν είναι μουσειακά είδη του προηγούμενου αιώνα, αλλά ενεργές, καθημερινές απειλές. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου, γίνεται σαφές ότι ο αντίπαλος έχει αλλάξει προσωπεία και ρητορική, αλλά διατηρεί την ίδια ακριβώς σκληρότητα απέναντι στον άνθρωπο της εργασίας.
Το συμπέρασμα
Οι «Μικρές Ιστορίες της Ελληνικής Αριστεράς» είναι, σε τελική ανάλυση, ένα βιβλίο-σκυταλοδρομία. Η Γεωργία (Τζο) Σάντα παραλαμβάνει τη βαριά σκυτάλη της ιστορικής μνήμης από τη γενιά του πατέρα της, τη μεταφέρει μέσα από τα σκοτεινά χρόνια της δικτατορίας και τη φέρνει μέχρι το ταραγμένο σήμερα με αξιοθαύμαστο πείσμα, αξιοπρέπεια και μια βαθιά, εσωτερική ευγένεια.
Η κατάθεσή της δεν είναι ένα μνημόσυνο για το παρελθόν, αλλά ένα μανιφέστο για το παρόν και το μέλλον. Είναι μια εξομολόγηση ψυχής που δεν ζητά τη συμπόνια ή τον εύκολο έπαινο του αναγνώστη, αλλά τη συνειδητοποίηση και την εγρήγορσή του. Μια γραφή-υπενθύμιση ότι η Αριστερά, στις πιο καθαρές, αυθεντικές και έντιμες στιγμές της, δεν είναι μια αφηρημένη θεωρητική κατασκευή, αλλά κάτι πολύ βαθύτερο: είναι ο πολιτισμός της καθημερινής αλληλεγγύης και η άρνηση να συμβιβαστείς με την αδικία.
