Σημείωση
“Το παρόν κείμενο αποτελεί μια κριτική παρέμβαση στο άρθρο του Στάθη Ν. Καλύβα «Η στρέβλωση της δυαδικότητας», που δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή (03.05.2026). Αφετηρία του παρόντος κειμένου είναι η θέση ότι η σύγχρονη επίκληση των «γκρίζων ζωνών» συχνά μετατρέπεται σε θεωρητικό άλλοθι για την αποδυνάμωση των πραγματικών κοινωνικών και πολιτικών αντιθέσεων. Η αντιμετώπιση των δυισμών ως δήθεν πρωτόγονων ή μανιχαϊστικών σχημάτων παραγνωρίζει τη διαλεκτική παράδοση της κοινωνικής σκέψης και οδηγεί σε έναν άνευ ορίων σχετικισμό, όπου οι ιστορικές συγκρούσεις αποχρωματίζονται και οι κοινωνικές δυνάμεις καθίστανται δυσδιάκριτες. Εξάλλου, η πολυπλοκότητα της ιστορίας δεν αναιρεί τις αντιθέσεις, αντίθετα, προκύπτει ως το πολύσημο αποκρυστάλλωμα μιας αστάθμητης αλληλεπίδρασης.”
Η συζήτηση γύρω από τους δυισμούς, τις «γκρίζες ζώνες» και την πολιτική συμπεριφορά με υπόδειγμα την γερμανική κατοχή στην Ελλάδα, ως είναι έλλογο, ως απόρροια, της αχαλίνωτης σχετικοποίησης κάθε οικουμενικής αναφοράς, εγκλωβίζεται σε μια μεταμοντέρνα δυσπιστία απέναντι σε κάθε έννοια σαφούς διάκρισης. Ωστόσο, μια προσεκτικότερη θεωρητική προσέγγιση αποκαλύπτει ότι η απόρριψη των δυισμών ως δήθεν «πρωτόγονων», «απλουστευτικών» ή «μανιχαϊστικών» σχημάτων συνιστά συχνά μια μορφή θεωρητικής υπεκφυγής, η οποία αδυνατεί να εγκολπώσει τη διαλεκτική φύση της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας.
Καταρχάς, η ύπαρξη δυισμών δεν ταυτίζεται με μια σχηματική αντίληψη του κόσμου. Αντιθέτως, η διαλεκτική σκέψη, από τον Χέγκελ έως τον Μαρξ και τους μεταγενέστερους θεωρητικούς των συγκρουσιακών υποδειγμάτων σκέψης, συγκροτείται ακριβώς πάνω στην παραδοχή ότι η κοινωνική πραγματικότητα οργανώνεται μέσω κυρίαρχων και παράγωγων αντιθέσεων. Το γεγονός ότι υπάρχουν αντιθετικά ζεύγη-ως δυναμική ενότητα αντιθέτων- δεν συνεπάγεται ότι ο κόσμος είναι ανιαρός και μονοδιάστατος Αντίθετα, είναι απολύτως εφικτή η συνύπαρξη πολλαπλών και διασταυρούμενων δυισμών, οι οποίοι λειτουργούν ταυτόχρονα σε διαφορετικά επίπεδα ανάλυσης. Η αντίθεση εργασία–κεφάλαιο, η αντίθεση κατακτητής–κατεχόμενος, η αντίθεση εξάρτηση–αυτονομία ή ακόμη και η αντίθεση δημοκρατία–αυταρχισμός δεν αλληλοαναιρούνται. Ανάστροφα, συγκροτούν ένα σύνθετο πλέγμα αντιθέσεων μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η ιστορική διαδικασία ως πολύσημο κινούμενο. Επομένως, η συνήθως έωλη κριτική προς τους δυισμούς, βασίζεται κατά. κύριο λόγο, σε ένα οντολογικά και μορφολογικά άτεχνα σφυρηλατημένο σχήμα, του τι πραγματικά συνιστά διαλεκτική σκέψη.
Το παραπάνω γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα. Οι πολιτικές οργανώσεις της περιόδου δεν περιορίστηκαν σε μια γενική και αφηρημένη αντίσταση απέναντι στον κατακτητή. Κάθε πολιτική δύναμη επιδίωκε παράλληλα να διαμορφώσει έναν συγκεκριμένο πολιτικό και κοινωνικό συσχετισμό δυνάμεων για την επόμενη ημέρα. Ο ΕΔΕΣ, με την εξαιρετικά. προσεκτική και εξόχως ωφελιμιστική στρατιωτική δράση που ανέπτυξε, εξέφραζε κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις που επιδίωκαν την διάσωση του εγχώριου αστικού κόσμου που εντοπιζόταν πέριξ του Κολωνακίου -μετέπειτα Σκομπία-, και συνδέονταν με τα πλέον απεχθή τμήματα της εγχώριας αστικής τάξης. Μιας αστικής τάξης η οποία, στον υπερθετικό βαθμό, είχε ήδη αναπτύξει σχέσεις οικονομικής συνεργασίας και αμοιβαίας ωφέλειας με τις γερμανικές δυνάμεις. κατοχής. Αντίθετα, το ΕΑΜ δεν αντιλαμβανόταν τον αγώνα αποκλειστικά ως εθνικοαπελευθερωτικό. Η στρατηγική του προσανατολιζόταν σε μια διττή χειραφέτηση: αφενός από τη γερμανική κατοχή και αφετέρου από την κοινωνική και πολιτική κυριαρχία της εγχώριας αστικής τάξης. Η αναγνώριση αυτής της διπλής διάστασης συνιστά ιστορικό δεδομένο που αποτυπώνεται στα πολιτικά κείμενα, στις κοινωνικές συμμαχίες και στις οργανωτικές πρακτικές του ΕΑΜ με τις έλλογες αντιφάσεις που φέρουν οι κοινωνικές και πολιτικές πρακτικές, ειδικά σε περιόδους όξυνσης του κοινωνικού ζητήματος.
Υπό αυτό το πρίσμα, η διαρκής επίκληση των «γκρίζων ζωνών» εμφανίζει σοβαρά θεωρητικά προβλήματα. Η έννοια, όπως χρησιμοποιείται συχνά στη δημόσια ιστορία όπως και στον δήμόσιο λόγο, τείνει να μετατρέπεται σε έναν αόριστο σχετικισμό που εξισώνει ανόμοια ιστορικά φαινόμενα. Η απλοϊκή θεωρητική σύλληψη του Γκαστόν Μπουτούλ στην οποία γίνεται επίκληση στο άρθρο του Σ. Καλύβα, φαίνεται να αγνοεί ότι οι αποχρώσεις δεν υπάρχουν αυτόνομα. Κάθε γκρίζα απόχρωση προκύπτει από μια συγκεκριμένη χρωματική παλέτα και αποκτά νόημα μόνο σε σχέση με τα βασικά χρώματα από τα οποία παράγεται. Αντίστοιχα, οι ενδιάμεσες πολιτικές στάσεις αναφορικά με το συμβάν της γερμανικής κατοχής δεν μπορούν να κατανοηθούν ανεξάρτητα από τις βασικές κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις που συγκροτούσαν το ιστορικό πεδίο. Η έμφαση αποκλειστικά στις αποχρώσεις κινδυνεύει να αποκρύψει τις δομικές αντιθέσεις που τις παρήγαγαν.
Τέλος, η συνηθισμένη κριτική προς τον «μανιχαϊσμό του καλού και του κακού» αποδεικνύεται συχνά περισσότερο αφελής από αυτό που καταγγέλλει. Η απόρριψη κάθε αξιολογικής διάκρισης δεν συνιστά ένδειξη επιστημονικής εγκυρότητας. Αντίθετα, πλείστες των περιπτώσεων, λειτουργεί ως μηχανισμός αποφυγής του δύσκολου έργου της θεωρητικής οριοθέτησης. Το πραγματικό ζήτημα δεν είναι αν υπάρχουν βασικοί δυισμοί, αλλά ποιοι είναι αυτοί, πώς συγκροτούνται ιστορικά και ποιες δυνάμεις εκφράζουν. Η προσπάθεια κατάργησης των δυισμών, στο όνομα μιας χαοτικής πολυπλοκότητας οδηγεί τελικά σε ένα νοητικό σύμπαν όπου όλα σχετικοποιούνται και τίποτα δεν μπορεί να ερμηνευθεί επαρκώς.
Η ιστορική και κοινωνική πραγματικότητα είναι αναμφίβολα σύνθετη. Ωστόσο, η σύνθετη πραγματικότητα δεν συνεπάγεται την απουσία δομικών αντιθέσεων. Αντίθετα, η πολυπλοκότητα προκύπτει ακριβώς από την αλληλεπίδραση πολλαπλών δυισμών και όχι από την κατάργησή τους. Η διαλεκτική ανάλυση δεν απλοποιεί την ιστορία, με την έννοια ότι επιχειρεί να αναδείξει τους θεμελιώδεις άξονες πάνω στους οποίους αυτή κινείται, επιτρέποντας έτσι μια βαθύτερη και ουσιαστικότερη κατανόησή της, πέραν του ανερμάτιστου και εν πολλοίς διανοητικά οκνηρού, κατακλυσμιαίου σχετικισμού.
Κείμενο αναφοράς :
Στάθης. Ν. Καλύβας – Η στρέβλωση της δυαδικότητας
Διαθέσιμο στο: https://www.kathimerini.gr/opinion/564204748/i-strevlosi-tis-dyadikotitas
