Το Πολυτεχνείο, η μήτρα της όμορφης «ανομίας», της Τέας Βασιλειάδου

Από την Πατησίων στα campus του κόσμου

 

«Ο ένας γράφει συνθήματα στους τοίχους
ο άλλος φωνάζει συνθήματα πάνω απ’ τους δρόμους
ο τρίτος φοράει το παράθυρο τραγουδάει ανοιχτός
Ρωμιοσύνη Ρωμιοσύνη»
— Γιάννης Ρίτσος, Το σώμα και το αίμα (1976 ή 1977)

 

Κάθε χρόνο, καθώς ο Νοέμβριος βαθαίνει και οι νύχτες μεγαλώνουν, η συλλογική μνήμη επιστρέφει σχεδόν νομοτελειακά σε εκείνες τις τρεις μέρες του 1973. Για την προοδευτική και ριζοσπαστική σκέψη, το Πολυτεχνείο δεν είναι μια στεγνή ημερομηνία, ένα απολιθωμένο έκθεμα στο ράφι της Ιστορίας· είναι ένας ζωντανός, διαρκής μεταβολισμός. Είναι η στιγμή που ο πανεπιστημιακός χώρος έπαψε να λειτουργεί ως ένας απλός μεταπράτης γνώσης και μετουσιώθηκε σε νησίδα απόλυτης ελευθερίας, πολιτιστικού πειραματισμού και κοινωνικής ουτοπίας.

Στο επίκεντρο αυτής της μνήμης βρίσκεται η έννοια του Πανεπιστημιακού Ασύλου. Μια έννοια που τα τελευταία χρόνια δέχεται μια συστηματική, ενορχηστρωμένη ιδεολογική και θεσμική επίθεση, καθώς παρουσιάζεται από τους θιασώτες του αυταρχισμού ως «άντρο ανομίας». Δεν είναι τυχαίο ότι ακόμη και σήμερα, 53 χρόνια μετά, η πρυτανεία του ΕΜΠ επιχειρεί να επιβάλει ένα ιδιότυπο «λοκ άουτ» στο ιστορικό συγκρότημα της Πατησίων, κλειδώνοντας τις αίθουσες ακόμη και για τους ίδιους τους φυλακισθέντες και εξορισθέντες αντιστασιακούς του ΣΦΕΑ και ορίζοντας ασφυκτικά ωράρια στη μνήμη — μια απόφαση που οι φοιτητές ακύρωσαν στην πράξη ανοίγοντας ξανά τον χώρο. Στην πραγματικότητα, όμως, το άσυλο ιστορικά υπήρξε η μήτρα της πιο όμορφης, της πιο βαθιά ανθρώπινης «ανομίας»: της άρνησης να πειθαρχήσεις στον φόβο, της άρνησης να συνθηκολογήσεις με τη βαρβαρότητα. Το άσυλο δεν γεννήθηκε για να προστατεύσει το έγκλημα, αλλά για να προστατεύσει το δικαίωμα στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια, όταν το ίδιο το κράτος είχε μετατραπεί σε εγκληματία.

 

Το Campus ως «ελεύθερη ζώνη» και η πολιτική της αντίστασης

Όταν οι φοιτητές πέρασαν τις πύλες του συγκροτήματος της Πατησίων τον Νοέμβρη του ’73, δεν οχύρωσαν απλώς ένα σύνολο από ντουβάρια· απελευθέρωσαν μια γεωγραφία. Το Πανεπιστήμιο έπαψε ακαριαία να ανήκει στο γραφειοκρατικό κράτος και τους εγκάθετους της χούντας και μεταμορφώθηκε στο πρώτο ελεύθερο έδαφος μιας υπόδουλης χώρας.

Αυτό το «κλείσιμο» προς τα μέσα, αυτή η ιδιότυπη πολιορκία, ήταν στην πραγματικότητα το πιο μεγαλειώδες, το πιο ορμητικό άνοιγμα προς τα έξω, προς την κοινωνία που ανάσαινε κρυφά στους γύρω δρόμους. Μέσα στο άσυλο, οι αστικές και ταξικές ιεραρχίες κατέρρευσαν σαν χάρτινοι πύργοι. Οι φοιτητές έγιναν εργάτες και αρχιτέκτονες της ουτοπίας, στήνοντας αυτοσχέδια κυλικεία, νοσοκομεία της πρώτης γραμμής και, φυσικά, τον εμβληματικό ραδιοφωνικό σταθμό που έσκιζε τα σκοτάδια των ερτζιανών. Το άσυλο λειτούργησε ως μια αυθεντική «ετεροτοπία» κατά τον Φουκώ — ένας χώρος όπου οι κανόνες και οι πειθαρχίες του κυρίαρχου συστήματος ανεστάλησαν πλήρως, για να δώσουν τη θέση τους στην οριζόντια αλληλεγγύη, την αυτοοργάνωση και τον έρωτα για τη ζωή.

Αυτή η δυναμική του ασύλου ως ζωντανής ουτοπίας δεν ανήκει σε ένα μακρινό, ασπρόμαυρο παρελθόν. Αν κοιτάξουμε γύρω μας σήμερα, η γεωγραφία της νεολαιίστικης αμφισβήτησης φλέγεται σε παγκόσμια κλίμακα, συνδέοντας το χθες με το τώρα. Από τις μαζικές κατασκηνώσεις και τις καταλήψεις στα αμερικανικά πανεπιστήμια του Ivy League και τις σχολές της Ευρώπης ενάντια στους ιμπεριαλιστικούς πολέμους, μέχρι τους ανυποχώρητους αγώνες της νεολαίας στη Λατινική Αμερική και την Ευρώπη ενάντια στην εμπορευματοποίηση των σπουδών, την ακρίβεια και τη στεγαστική κρίση, το μήνυμα παραμένει κοινό και απαράλλαχτο.

Οι μαθητές και οι φοιτητές του 21ου αιώνα αρνούνται να εκπαιδευτούν ως απλοί, πειθήνιοι πελάτες ενός αποστειρωμένου, τεχνοκρατικού συστήματος. Μετατρέπουν ξανά τα campus σε εστίες παγκόσμιας αλληλεγγύης και διεθνισμού, αποδεικνύοντας ότι το Πανεπιστήμιο είτε θα είναι η ζωντανή, ανήσυχη συνείδηση της κοινωνίας είτε δεν θα είναι τίποτα.

 

Όταν η ποίηση κατέβηκε από τα ράφια: Η τέχνη στους τοίχους του ’73

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου δεν ήταν μια στενά πολιτική ή συνδικαλιστική διεκδίκηση· ήταν μια βαθιά πολιτιστική επανάσταση, μια έκρηξη αισθητικής. Μέσα στο άσυλο —τον μόνο χώρο όπου η αναπνοή δεν ελεγχόταν από την ασφάλεια— η τέχνη αποτίναξε τον αστικό της μανδύα· δεν ήταν πια διακοσμητική, αλλά οργανικό, δομικό συστατικό της εξέγερσης, εξίσου πολύτιμη με τα φάρμακα και το ψωμί.

Οι τοίχοι του Πολυτεχνείου μετατράπηκαν σε έναν τεράστιο, ζωντανό καμβά μιας συλλογικής δημιουργίας. Τα συνθήματα δεν γράφονταν απλώς για να μεταδώσουν μια πληροφορία, αλλά για να διαμορφώσουν μια νέα αισθητική της αντίστασης, μια νέα οπτική γλώσσα. Η ποίηση του Γιάννη Ρίτσου, του Γιώργου Σεφέρη, του Τάσου Λειβαδίτη, του Μανόλη Αναγνωστάκη, που μέχρι τότε κυκλοφορούσε σε μισοκρυμμένα, φθαρμένα βιβλία και παράνομα φυλλάδια κάτω από το φόβο του χαφιέ, έγινε ξαφνικά η κοινή, καθολική γλώσσα των ελεύθερων πολιορκημένων.

Οι φοιτητές δεν διάβαζαν ποίηση μέσα στο Πολυτεχνείο· τη ζούσαν με κάθε τους ανάσα. Η ίδια η πράξη της αντίστασης, το στήσιμο των οδοφραγμάτων, το μοίρασμα της προκήρυξης, η φωνή πίσω από το μικρόφωνο, μετουσιώθηκαν σε μια ανώτερη μορφή τέχνης — μια συλλογική performance αξιοπρέπειας και λυρισμού που υψώθηκε απέναντι στη σιδερένια, άψυχη γεωμετρία των τανκς.

«Φοβάμαι τους ανθρώπους που με καταλερωμένη τη φωλιά
πασχίζουν τώρα να βρουν λεκέδες στη δική σου.
Φοβάμαι τους ανθρώπους που σου ’κλειναν την πόρτα
μην τυχόν και τους δώσεις κουπόνια»
— Μανόλης Αναγνωστάκης, Φοβάμαι (1983)

 

Το soundtrack της ελευθερίας: Από τον Θεοδωράκη στο σήμερα

Αν η εξέγερση του Πολυτεχνείου είχε μια αίσθηση, αυτή θα ήταν η πικρή μυρωδιά του δακρυγόνου που ανακατεύεται με την υγρασία της βρεγμένης ασφάλτου και το άρωμα των γαρίφαλων. Αν είχε έναν ήχο, αυτός δεν θα ήταν άλλος από το επίμονο, γεμάτο παράσιτα βουητό του ερασιτεχνικού πομπού και η μουσική που έσπαγε το τσιμέντο.

Μέσα στο κατειλημμένο ίδρυμα —εκεί όπου η γεωγραφία του ασύλου είχε γίνει το μοναδικό ηχείο ελευθερίας στην πρωτεύουσα— οι απαγορευμένες μελωδίες του Μίκη Θεοδωράκη, του Γιάννη Μαρκόπουλου, του Μάνου Λοΐζου, του Σταύρου Ξαρχάκου —που έστρωσαν το έδαφος για τις μεγάλες μουσικές ανατροπές της μεταπολίτευσης και το έργο του Θάνου Μικρούτσικου— δεν λειτούργησαν ως μια καλλιτεχνική ανάπαυλα. Ήταν ένα αυθεντικό πνευματικό οπλοστάσιο. Όταν οι εγκλωβισμένοι νεολαίοι ένωναν τις φωνές τους στο «Πότε θα κάνει ξαστεριά» με τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη ή στον «Δρόμο», δεν εκτελούσαν ένα μουσικό πρόγραμμα· επιτελούσαν μια τελετουργία χειραφέτησης.

Η μουσική ήταν το συνεκτικό, μαγνητικό υλικό που μετέτρεπε τον εύλογο ατομικό φόβο απέναντι στο όπλο, σε ανίκητο συλλογικό θάρρος. Ήταν η αόρατη γέφυρα, το ωστικό κύμα που περνούσε πάνω από τα κάγκελα και ένωνε τις καρδιές των φοιτητών με τις χιλιάδες του λαού που έστεκαν όρθιοι στους γύρω σκοτεινούς δρόμους, ανάβοντας αναπτήρες και ψιθυρίζοντας συνθήματα.

Το σημαντικό είναι ότι αυτή η σπουδαία παράδοση της «μουσικής του δρόμου» και του ασύλου δεν μαράθηκε, ούτε αρχειοθετήθηκε στις προθήκες του παρελθόντος. Αναγεννάται αυτούσια, με άλλα ρούχα, κάθε φορά που η νεολαία βγαίνει στο προσκήνιο της Ιστορίας. Από τα αντάρτικα και τα πολιτικά τραγούδια της μεταπολιτευτικής έκρηξης των ’70s, περάσαμε στους υπαρξιακούς και κοινωνικούς στίχους του ηλεκτρικού ροκ των ’80s και των ’90s.

Σήμερα, η ίδια αρχέγονη ανάγκη για δικαιοσύνη εκφράζεται στις σύγχρονες αντιιμπεριαλιστικές πορείες και τις φοιτητικές καταλήψεις. Εκεί, οι κλασικές μελωδίες-παρακαταθήκες συναντούν τον βαρύ, υπόκωφο ηλεκτρονικό ρυθμό και τον αιχμηρό, γεμάτο ταξική συνείδηση στίχο του πολιτικοποιημένου χιπ-χοπ. Ο ήχος προφανώς αλλάζει· τα ψηφιακά drum machines, οι λούπες και οι παραμορφωμένες ηλεκτρικές κιθάρες αντικαθιστούν το μπουζούκι και το ακουστικό βιολί, κι όμως, η εσωτερική συχνότητα παραμένει συγκλονιστικά η ίδια: ένα κοινό soundtrack που πρέπει να είναι αρκετά ευρύ για να χωρέσει την οργή της γενιάς των κρίσεων, την αδιαπραγμάτευτη ελπίδα και την απαίτηση για ένα αλλιώτικο, φωτεινό αύριο.

 

Το άσυλο ως ζωντανή, πανανθρώπινη υπόσχεση

Σήμερα, περισσότερο από μισό αιώνα μετά, η υπεράσπιση του Πανεπιστημιακού Ασύλου δεν αποτελεί μια στείρα εμμονή με το χθες, ούτε μια άσκηση ρομαντικής νοσταλγίας. Είναι μια σκληρή, καθημερινή μάχη για το μέλλον. Όταν το προοδευτικό κίνημα διεκδικεί ένα Πανεπιστήμιο ελεύθερο από την κρατική καταστολή, την αστυνομική μπότα, τα διοικητικά «λοκ άουτ» που κλειδώνουν τις αίθουσες ακόμη και ανήμερα της επετείου και την τεχνοκρατική, επιχειρηματική αποστείρωση, δεν προστατεύει άψυχα ντουβάρια και νεκρά αρχεία· προστατεύει την ίδια τη δυνατότητα της κοινωνίας να αναπνέει. Προστατεύει το δικαίωμα της ανθρωπότητας να γεννά αμφισβήτηση, ριζοσπαστικό πολιτισμό και αλληλεγγύη.

Οι σημερινοί αγώνες των μαθητών και των φοιτητών ανά τον κόσμο —με τις δικές τους σύγχρονες, περίπλοκες αγωνίες για την κλιματική καταστροφή, την εργασιακή ανασφάλεια και τους ιμπεριαλιστικούς αποκλεισμούς— δεν έρχονται να μιμηθούν μηχανικά το ’73. Δεν έχουν ανάγκη από αναπαραστάσεις. Έρχονται όμως να επιβεβαιώσουν πανηγυρικά ότι η ανάγκη για έναν κόσμο που δεν θα μετράει την ανθρώπινη ανάσα με όρους αγοράς και κερδοφορίας παραμένει πεισματικά, ελπιδοφόρα ζωντανή.

Η επέτειος της 17ης Νοέμβρη δεν μας ζητά να στρέψουμε το βλέμμα προς τα πίσω, αλλά να κοιτάξουμε γύρω μας και μπροστά μας με απόλυτη πολιτική προσοχή και καθαρότητα. Μας υπενθυμίζει ότι οι πιο όμορφες, οι πιο φωτεινές σελίδες της ανθρώπινης χειραφέτησης γράφονται πάντα εκεί, στο μεταίχμιο του αδύνατου· εκεί όπου η οργανωμένη νεολαία αρνείται να συμβιβαστεί με το δόγμα του «δεν υπάρχει εναλλακτική». Και το άσυλο, ως ιδέα, ως αξία και ως ζωντανός, διεκδικούμενος χώρος, θα στέκει πάντα εκεί: ένας ακοίμητος φάρος διεθνισμού που μας ψιθυρίζει ότι, όσο οι άνθρωποι αναζητούν τη δικαιοσύνη και την ελευθερία, ο Νοέμβρης δεν θα είναι ποτέ μια επέτειος, αλλά μια διαρκής, ανοιχτή και ολοζώντανη υπόσχεση.

0ΥποστηρικτέςΚάντε Like

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΑΡΘΡΑ ΑΠΟ ΣΥΝΤΑΚΤΗ

ΠΡΟΣΦΑΤΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΗΜΟΦΙΛΗ