Το πρόβλημα της λειψυδρίας στις Κυκλάδες έχει εξελιχθεί σε μια μόνιμη δομική κρίση, η οποία δοκιμάζει έντονα τις αντοχές των νησιών, ειδικά κατά την κορύφωση της τουριστικής περιόδου. Η συνδυαστική πίεση της κλιματικής αλλαγής και της ραγδαίας τουριστικής ανάπτυξης έχει αναγκάσει αρκετούς δήμους να κηρύξουν τα νησιά τους σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης.
Οι κύριες αιτίες του προβλήματος
Κλιματική πίεση: Παρατεταμένη ανομβρία, μειωμένες βροχοπτώσεις και έντονη ξηρασία.
Τουριστική έκρηξη: Ο πληθυσμός και η κατανάλωση πολλαπλασιάζονται το καλοκαίρι.
Υπερκατανάλωση: Παλαιωμένα δίκτυα: Τεράστιες απώλειες πόσιμου νερού λόγω διαρροών (έως και 40%–60%).
Οι οικονομικές επιπτώσεις
Οι τοπικές αρχές έχουν εφαρμόσει κλιμακωτές χρεώσεις ως «κόφτη» στην άσκοπη κατανάλωση, με αποτέλεσμα οι λογαριασμοί να παρουσιάζουν αυξήσεις που αγγίζουν ή ξεπερνούν τα 700 ευρώ.
Προτεινόμενες και Εφαρμοσμένες Λύσεις
Για την αντιμετώπιση της κρίσης, οι ειδικοί και αρμόδιοι φορείς επικεντρώνονται σε συγκεκριμένους άξονες:
Αφαλάτωση: Αποτελεί την άμεση λύση ανάγκης. Συνδέεται πλέον με Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) για να μειωθεί το τεράστιο ενεργειακό της κόστος.
Εκσυγχρονισμός Δικτύων: Προτεραιότητα στην αντικατάσταση των παλιών σωληνώσεων και εγκατάσταση συστημάτων τηλεμετρίας για τον άμεσο εντοπισμό των διαρροών.
Διαχείριση «Γκρίζου Νερού»: Δημιουργία μικρών μονάδων επεξεργασίας για την επαναχρησιμοποίηση των υδάτων σε δευτερεύουσες ανάγκες (π.χ. πότισμα).
Φέρουσα Ικανότητα: Θέσπιση αυστηρότερων κανόνων για τη δόμηση νέων τουριστικών υποδομών με βάση τις αντοχές των τοπικών πόρων.
Οι παράγοντες που συμμετέχουν στη λειψυδρία σε πολλές περιοχές της χώρας είναι:
- Οι γεωλογικοί σχηματισμοί της Ελλάδας
δεν είναι αυτοί καθεαυτοί που προκαλούν την ανομβρία (καθαρά κλιματικό φαινόμενο), αλλά επιδεινώνουν τις επιπτώσεις της. Αυτό οφείλεται κυρίως στο έντονο καρστικό ανάγλυφο (ασβεστόλιθοι) και τις αδιαπέρατες ζώνες (φλύσχης), που εμποδίζουν τη φυσική αποθήκευση του νερού. Η σύσταση του εδάφους και του υπεδάφους συμμετέχει και επηρεάζει τη διαχείριση των υδάτων με τους εξής τρόπους:
- Ασβεστόλιθοι και Καρστικά Πετρώματα (υψηλή διαπερατότητα):
Αποτελούν μεγάλο μέρος της Αλπικής Ελλάδας (π.χ. οροσειρά Πίνδου, Πελοπόννησος, Κρήτη). Λόγω της χημικής σύστασής τους διαλύονται εύκολα από το νερό, δημιουργώντας υπόγειες “τρύπες” και σπήλαια. Το βρόχινο νερό χάνεται αμέσως στα βαθύτερα υπόγεια στρώματα αντί να συγκρατείται στην επιφάνεια. Αυτό οδηγεί σε ταχεία εξάντληση των επιφανειακών υδάτων (ποτάμια, λίμνες) κατά τις περιόδους ξηρασίας. - Φλύσχης και Αργιλικά Ιζήματα (αδιαπέρατα πετρώματα):
Αποτελούνται από υλικά που δεν επιτρέπουν στο νερό να εισχωρήσει και να τροφοδοτήσει τους υπόγειους υδροφορείς. Το νερό της βροχής λιμνάζει ή καταλήγει επιφανειακά στη θάλασσα με χειμάρρους. Αυτό δημιουργεί συνθήκες όπου το νερό της βροχής δεν αποθηκεύεται στον υδροφόρο ορίζοντα, αφήνοντας την περιοχή χωρίς αποθέματα όταν σταματήσουν οι βροχοπτώσεις. - Τεκτονικός Κατακερματισμός:
Η έντονη σεισμικότητα της Ελλάδας έχει κατακερματίσει τους γεωλογικούς σχηματισμούς, δημιουργώντας ρήγματα. Μέσω αυτών, το νερό που πέφτει κατευθύνεται γρήγορα από τα ορεινά στα πεδινά και τελικά στη θάλασσα, μειώνοντας το χρόνο παραμονής του στον κύκλο του νερού στην ενδοχώρα.
Στον παρακάτω πίνακα διαγράφονται οι σχηματισμοί ανά περιοχή όπου η Aττικοκυκλαδική μάζα ή Αττικοκυκλαδικό σύμπλεγμα, που μας αφορά άμεσα αποτελείται από μάρμαρα, δολομίτες, μαρμαρυγιακούς και αμφιβολιτικούς σχιστόλιθους, Η περιοχή έχει υποστεί τρεις διαφορετικού βαθμού φάσεις μεταμόρφωσης ενώ χαρακτηρίζεται και από την διείσδυση μεγάλων όγκων πετρωμάτων γρανιτικής κυρίως σύστασης. Περιλαμβάνει την Ενότητα Αττικής (αποτελούμενη από μάρμαρα, δολομίτες και σχιστόλιθους), την Ενότητα Όχης (επωθημένη στην προηγούμενη), την Ενότητα Στύρων που είναι υποκείμενη, την ενότητα Βορείων Κυκλάδων, με μάρμαρα στη βάση, μεταηφαιστειακά πετρώματα και κλαστικά ιζήματα και την Ενότητα Νοτίων Κυκλάδων, όπου επικρατούν γνεύσιοι, αμφιβολίτες, σχιστόλιθοι, μάρμαρα και μεταφλύσχης με οφιολίθους.
Γεωλογικοί σχηματισμοί
Στο νησιωτικό σύμπλεγμα όμως των Κυκλάδων, η γεωλογική σύσταση παίζει καταλυτικό ρόλο στην επιδείνωση της λειψυδρίας.
Το μικρό μέγεθος των νησιών, σε συνδυασμό με το έντονο ανάγλυφο, δεν επιτρέπει τη δημιουργία μεγάλων ποταμών, ενώ το υπέδαφος των Κυκλάδων παρουσιάζει τρεις βασικές γεωλογικές ιδιαιτερότητες που εμποδίζουν τη συγκράτηση του λιγοστού νερού της βροχής.
Κρυσταλλικά και Μεταμορφωμένα Πετρώματα (Σχιστόλιθοι, Γνάσιοι, Γρανίτες)
Νησιά όπως η Άνδρος, η Τήνος, η Μύκονος, η Νάξος, η Κέα και η Σέριφος αποτελούνται σε μεγάλο βαθμό από συμπαγή κρυσταλλικά πετρώματα.
- Μηδενικό πορώδες: Τα πετρώματα αυτά είναι πρακτικά αδιαπέραστα. Το νερό της βροχής δεν μπορεί να εισχωρήσει στο εσωτερικό τους για να δημιουργήσει πλούσιους υπόγειους υδροφορείς.
- Επιφανειακή απορροή: Το νερό κυλά γρήγορα στην επιφάνεια του εδάφους και καταλήγει άμεσα στη θάλασσα μέσω χειμάρρων, χωρίς να προλάβει να αποθηκευτεί.
Μάρμαρα και Ασβεστόλιθοι (Καρστικοποίηση)
Σε αρκετά νησιά (π.χ. τμήματα της Νάξου, της Πάρου, της Αμοργού) κυριαρχούν τα μάρμαρα και οι ασβεστόλιθοι
Υπόγειες δίοδοι: Αν και τα μάρμαρα επιτρέπουν στο νερό να εισχωρήσει μέσω των ρωγμών τους, η χημική τους διάλυση δημιουργεί καρστικά δίκτυα (υπόγειες στοές) υποθαλάσσιων πηγών, καθιστώντας το μη αξιοποιήσιμο.
Ηφαιστειογενή πετρώματα
Στο νότιο τμήμα των Κυκλάδων (Σαντορίνη, Μήλος, Κίμωλος), το υπέδαφος κυριαρχείται από ηφαιστειακά υλικά όπως ο ανδεσίτης, ο τόφφος και η κίσσηρη (ελαφρόπετρα).
- Υψηλό πορώδες αλλά φτωχή συγκράτηση: Αν και ορισμένα ηφαιστειακά στρώματα είναι πορώδη και απορροφούν το νερό, η έντονη παρουσία ρηγμάτων και η υψηλή θερμοκρασία του υπεδάφους (λόγω γεωθερμίας) συχνά εξατμίζουν ή υποβαθμίζουν ποιοτικά τα υπόγεια ύδατα.
Το Φαινόμενο της Υφαλμύρωσης (Θαλάσσια Διείσδυση)
Λόγω της περιορισμένης φυσικής τροφοδοσίας του υδροφόρου ορίζοντα από τη βροχή, οι ανθρώπινες γεωτρήσεις αντλούν νερό ταχύτερα από όσο αυτό ανανεώνεται. Καθώς η στάθμη του γλυκού νερού πέφτει, το θαλασσινό νερό εισχωρεί στο εσωτερικό των νησιών μέσω των παράκτιων πετρωμάτων. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα το λιγοστό υπόγειο νερό των Κυκλάδων να γίνεται υφάλμυρο (αλμυρό) και ακατάλληλο για ύδρευση ή άρδευση.
Στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Κυκλάδων, το ιδιαίτερο γεωλογικό τους υπόβαθρο, σε συνδυασμό με το μικρό μέγεθος των νησιών, καθιστά σχεδόν αδύνατη τη φυσική αποθήκευση του νερού.
Κυκλαδικό μεταμορφωμένο σύμπλεγμα: σχιστόλιθοι & μάρμαρα
Η πλειονότητα των Κυκλάδων (π.χ. Νάξος, Πάρος, Άνδρος, Τήνος) αποτελείται από κρυσταλλοσχιστώδεις σχηματισμούς, γνεύσιους και παρεμβολές μαρμάρων
- Αδιαπέρατοι Σχιστόλιθοι (Φράγμα διήθησης): Οι σχιστόλιθοι είναι στεγανοί. Όταν βρέχει, το νερό δεν μπορεί να εισχωρήσει στο έδαφος για να εμπλουτίσει τους υπόγειους υδροφορείς.
- Έντονη επιφανειακή απορροή: Λόγω των σχιστολίθων και των απότομων κλίσεων, το βρόχινο νερό κυλά αμέσως στην επιφάνεια. Μέσα σε λίγες ώρες, καταλήγει απευθείας στη θάλασσα.
- Καρστικοποίηση των Μαρμάρων: Τα μάρμαρα (ανθρακικά πετρώματα), λόγω των ρηγμάτων, παρουσιάζουν έντονο καρστικό δίκτυο. Λειτουργούν σαν «κανάλια» που οδηγούν το ελάχιστο νερό σε βαθιούς, απομονωμένους ορίζοντες ή σε υποθαλάσσιες πηγές, κάνοντάς το απρόσιτο για τον άνθρωπο.
Ηφαιστειογενή Πετρώματα (Μήλος, Κίμωλος, Σαντορίνη)
Στο νότιο ηφαιστειακό τόξο, η γεωλογία αλλάζει αλλά το αποτέλεσμα παραμένει το ίδιο:
- Υψηλό πορώδες χωρίς συγκράτηση: Πετρώματα όπως η κίσσηρη (ελαφρόπετρα) και οι τόφοι έχουν τεράστιο πορώδες. Απορροφούν το νερό σαν σφουγγάρι, αλλά λόγω της μεγάλης θερμότητας του υπεδάφους και της έλλειψης στεγανών λεκανών, αυτό εξατμίζεται ή στραγγίζει ταχύτατα στη θάλασσα.
Μικρές Υδρολογικές Λεκάνες & Υφαλμύρινση
Η γεωλογική απομόνωση κάθε νησιού δημιουργεί πολύ περιορισμένες λεκάνες απορροής. Αυτό προκαλεί δύο βασικά προβλήματα
- Μηδενική γεωλογική τροφοδοσία: Αντίθετα με την ηπειρωτική Ελλάδα, τα νησιά δεν μπορούν να δεχθούν υπόγεια ύδατα από παρακείμενους ορεινούς όγκους. Εξαρτώνται αποκλειστικά από την τοπική βροχή.
- Ταχύτατη Υφαλμύρινση: Επειδή οι πορώδεις παράκτιοι σχηματισμοί (νεογενή ιζήματα) είναι μικροί, η παραμικρή υπεράντληση για τις ανάγκες του τουρισμού προκαλεί άμεση εισβολή του θαλασσινού νερού. Τα ελάχιστα υπόγεια αποθέματα γίνονται γρήγορα υφάλμυρα και ακατάλληλα για ύδρευση ή άρδευση.
Συνεπώς, το κυκλαδικό έδαφος διώχνει το νερό προς τη θάλασσα αντί να το αποθηκεύει, μετατρέποντας ακόμα και τις κανονικές βροχοπτώσεις σε χαμένη ευκαιρία.
Τεχνητές λύσεις
Για τον λόγο αυτό, οι Κυκλάδες βασίζονται πλέον σε μεγάλο βαθμό σε τεχνητές λύσεις, όπως οι μονάδες αφαλάτωσης και οι δεξαμενές συλλογής ομβρίων υδάτων.
Παραδοσιακά χρησιμοποιούνταν οι ισόγειες ή υπόγειες δεξαμενές για συλλογή βρόχινου νερού, για νερό λάτρας και άρδευσης οι οποίες αντικαταστάθηκαν με υπέργειες πισίνες. Παράλληλα οι ξερολιθιές για το διαχωρισμό των γηπέδων και τους αναβαθμούς για φυτεύσεις καταργήθηκαν, καταργώντας παράλληλα τους μικροταμιευτήρες νερού και τις αναχαιτίσεις των χειμαρρωδών απορροών προς τη θάλασσα
Φυσικοί Υδρομάστορες (συλλογή πηγών):Στην Άνδρο, οι παλιοί τεχνίτες «μάστευαν» (συγκέντρωναν) τις μικρές υπόγειες αναβλύσεις των μαρμάρων μέσα σε στεγασμένες πέτρινες κρήνες, εμποδίζοντας την εξάτμιση του νερού από τον ήλιο και τους ανέμους.
Εμπειρία των χρηστών κατοίκων
Ανοίγοντας τον λογαριασμό ύδρευσης, ο κάτοικος της Μήλου νομίζει ότι κάποιος του κάνει φάρσα. Το ποσό πληρωμής ανέρχεται σε 1.485,81 ευρώ για ένα δωμάτιο χωρίς πλυντήριο, για την περίοδο Απριλίου – Ιουνίου 2025. Με κόστος 4,5 ευρώ το κυβικό, το νερό στη Μήλο μοιάζει με υγρό χρυσό και κάνει το νησί ένα από τα ακριβότερα της χώρας.
Παρόμοιες δυσάρεστες εμπειρίες που κάνουν… το στόμα τους να ξεραίνεται ζουν οι κάτοικοι και οι επαγγελματίες δεκάδων ακόμα νησιών σε όλη την Ελλάδα. Η τιμολόγηση, η επάρκεια και το κόστος παραγωγής του νερού είναι ένα «πικρό ποτήρι» που οι νησιώτες φαίνεται ότι θα πρέπει να συνηθίσουν να πίνουν. Οι αυξημένοι σε δυσθεώρητο επίπεδο λογαριασμοί είναι όλο και πιο συχνό φαινόμενο, για το οποίο ευθύνεται η φυσική ανομβρία, τα αυξημένα επίπεδα ξηρασίας λόγω κλιματικής κρίσης, η αυξημένη ζήτηση νερού λόγω της τουριστικής κίνησης, αλλά και τα αυξημένα κόστη παραγωγής και συντήρησης των αφαλατώσεων.
«Περισσότερο φταίνε οι πισίνες και οι κήποι», λένε δημοτικοί παράγοντες, αλλά και κάτοικοι των νησιών που πλήττονται περισσότερο από τη λειψυδρία και την ακρίβεια του νερού και ζητούν, εκτός από κλιμακωτές χρεώσεις ανάλογα με την κατανάλωση και τη διάκριση μεταξύ μικρών και μεγάλων καταναλωτών, να θεσπιστούν κανόνες για τον αριθμό και τη λειτουργία ιδιωτικής πισίνας στα νησιά.
Κατανάλωση-ρεκόρ
Το πρόβλημα έχει αρχίσει να γίνεται όλο και εντονότερο, όσο αυξάνεται ο τουρισμός. Καθώς το κόστος παραγωγής -ή μεταφοράς του νερού- αυξάνεται όσο αυξάνεται η ζήτηση αλλά και το κόστος του ρεύματος, οι δημοτικές επιχειρήσεις ύδρευσης και αποχέτευσης πασχίζουν να ανταποκριθούν στην καλοκαιρινή υπερφόρτωση και όχι μόνο αδυνατούν να εκσυγχρονίσουν -ή ακόμα και συντηρήσουν- τα δίκτυά τους, αλλά και συσσωρεύουν χρέη.
Ένα Παράδειγμα ακόμα η Λέρος, η οποία δεν μπορεί πια να στηριχθεί στις μονάδες αφαλάτωσης και τις γεωτρήσεις για την επάρκεια σε νερό και εξαρτάται από τα υδροφόρα πλοία που στέλνει το Πολεμικό Ναυτικό στο νησί.
Στο Μεγανήσι άρχισαν οι διακοπές υδροδότησης για να μην ξεμείνει εντελώς από νερό το νησί, ενώ η Χίος κινδυνεύει επίσης να διψάσει, αφού ο τουρισμός υπερτριπλασιάζει τον πληθυσμό της το καλοκαίρι, εκτοξεύοντάς τον στους 150.000 κατοίκους.
Η Πάρος, το πρώτο εξάμηνο του τρέχοντος έτους, είδε να σπάει το περσινό ρεκόρ κατανάλωσης νερού, αφού αυξήθηκε κατά 34% σε σχέση με το αντίστοιχο περσινό διάστημα, με τις τοπικές αρχές να υπολογίζουν ότι περίπου το 10% της συνολικής κατανάλωσης κατευθύνεται σε πισίνες και ότι το 70% της κατανάλωσης από το απόγευμα και μετά, κατευθύνεται σε πότισμα κήπων σε σπίτια, ξενοδοχεία και Airbnb.
Απώλεια στη θάλασσα: Το νερό χάνεται σε μεγάλα βάθη και, λόγω της εγγύτητας με την ακτή, εκφορτίζεται κατευθείαν στη θάλασσα.
Η γεωλογική σύσταση της Τήνου, της Άνδρου και της Αλοννήσου παρουσιάζει έντονες αντιθέσεις, εξηγώντας γιατί ορισμένα νησιά αντιμετωπίζουν οξύτατο πρόβλημα λειψυδρίας, ενώ άλλα επηρεάζονται κυρίως από την κακή διαχείριση και την κλιματική αλλαγή.
Μάλιστα, η Τήνος και η Αλόννησος έχουν κηρυχθεί επίσημα σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης λόγω λειψυδρίας, γεγονός που καθιστά το ζήτημα κρίσιμο.
Τήνος: Το «υδατικό αδιέξοδο» των Σχιστολίθων
Η Τήνος αποτελείται κυρίως από μεταμορφωμένα πετρώματα (σχιστόλιθους, γναισίους) και διεισδύσεις γρανιτοειδών πετρωμάτων.
- Πρόβλημα: Οι σχιστόλιθοι είναι συμπαγή, αδιαπέραστα πετρώματα με σχεδόν μηδενικό πρωτογενές πορώδες. Το νερό της βροχής δεν εισχωρεί στο έδαφος και απορρέει αμέσως επιφανειακά προς τη θάλασσα.
- Αποτέλεσμα: Οι ελάχιστοι υπόγειοι υδροφορείς αναπτύσσονται μόνο τοπικά, εκεί όπου τα πετρώματα έχουν υποστεί έντονη αποσάθρωση ή τεκτονικές ρωγμές. Λόγω της αυξημένης τουριστικής ζήτησης (πισίνες, καταλύματα), οι υπεραντλήσεις έχουν οδηγήσει σε θαλάσσια διείσδυση (υφαλμύρωση), καθιστώντας το νερό των γεωτρήσεων μη πόσιμο. Το νησί στρέφεται πλέον αναγκαστικά σε μονάδες αφαλάτωσης.
Άνδρος: Η «Υδάτινη Κυκλάδα» (η εξαίρεση)
Η Άνδρος αποτελεί τη μεγάλη εξαίρεση των Κυκλάδων, καθώς διαθέτει πλούσιο υδροφόρο ορίζοντα, τρεχούμενα νερά και διάσημες πηγές, όπως η Πηγή Σάριζα
Γεωλογική Δομή: Αν και αποτελείται από παρόμοια πετρώματα με την Τήνο (κυρίως σχιστόλιθους και μάρμαρα), η Άνδρος διαθέτει πολύ μεγάλο υψόμετρο (οροσειρές Κουβάρα και Πέταλο άνω των 950-1000 μέτρων
Λειτουργία: Το μεγάλο υψόμετρο παγιδεύει τα σύννεφα και προκαλεί αυξημένες βροχοπτώσεις και χιονοπτώσεις. Οι σχιστόλιθοι εναλλάσσονται με στρώματα μαρμάρων (τα οποία είναι διαπερατά). Το νερό εισχωρεί στα μάρμαρα και, όταν συναντά τα αδιαπέραστα στρώματα σχιστόλιθου, αναβλύζει φυσικά στην επιφάνεια ως πηγή
Αποτέλεσμα: Η Άνδρος δεν έχει δομικό γεωλογικό πρόβλημα ανομβρίας, αλλά κινδυνεύει πλέον λόγω της γενικότερης κλιματικής ξηρασίας που μειώνει την τροφοδοσία των πηγών της.
Αλόννησος: Η «παγίδα» του καρστικού ασβεστόλιθου
Η Αλόννησος (Σποράδες) έχει εντελώς διαφορετική γεωλογία από τις Κυκλάδες, καθώς κυριαρχείται από ασβεστολιθικά πετρώματα.
Πρόβλημα: Ο ασβεστόλιθος είναι εξαιρετικά διαπερατός λόγω του φαινομένου της καρστικοποίησης (το νερό διαλύει το πέτρωμα και δημιουργεί υπόγειες διόδους).
Αλλαγή χρήσης στα νησιά
Εκτός από την επίδραση των γεωλογικών σχηματισμών στην ευρύτερη Ελλάδα και τις κυκλάδες, βασικοί συντελεστές της λειψυδρίας τόσο στην ευρυτερη Ελλάδα και στις Κυκλάδες είναι η αλλαγή χρήσης στα νησιά τα τελευταία 35-40 χρόνια από τόπο κατοικίας και τοπικής γεωργικής οικονομίας σε τουριστικό προϊόν με υπερφόρτιση των κατοίκων της και των κοινωνικων δικτύων υποδομών της (νερό, αποχετεύσεων, απορριμμάτων, αλλαγής τρόπου ζωής κλπ. )
Αυτή η υπερφόρτιση των δικτύων δεν είναι δυνατόν να να καλυφθεί απο τους παρασιακούς τρόπους προμήθειας αγαθών και απομάκρυνσης απορριμμάτων -αποβλήτων, και έτσι δημιουργούνται προβλήματα ,τεχνικά και οικονομικά -λειτουργικά για τις υποδομές στα νησιά.
Οι λύσεις οφείλουν να καλύπτουν:
- Ένα ευρύτερο χωροταξικό κεντρικά οργανωμένο, με δυνατότητες διοχέτευσης υδατικών πόρων από γειτνιάζοντα νησιά και περιοχές
- Οργάνωση τουριστικού προϊόντος ανάλογα με τις δυνατότητες φόρτωσης ανά νησί και περιοχή. Απαγόρευση υπερφόρτωσης.
- Ως προς καταλύματα, δίκτυα και αντοχή σε παραλίες και εξυπηρετήσεις κάθε είδους
- Συνεργασία τοπικών και γενικών αυτοδιοικητικών υπηρεσιών για τις μελετητικές υπηρεσίες κάθε είδους καθώς και την αποκατάσταση βλαβών, συμμετοχή πολιτών σε αποφασιστικές διαδικασίες.
- Συμμετοχή παραδοσιακών λύσεων και σύγχρονων (αφαλάτωση σε συνδυασμό με πράσινες ενεργειακές λύσεις). Δεν είναι δυνατή η υποταγή κάθε άλλου συμφέροντος στο συμφέρον των εργολάβων χωρίς επιπτώσεις τόσο άμεσες όσο και έμμεσες.
