Μια πολιτική οικονομία και δημοσιονομική αρχιτεκτονική ενάντια στους λαούς
Οι πρόσφατες επίσημες ανακοινώσεις και τα ενημερωτικά κείμενα των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με τη νέα προγραμματική περίοδο 2028–2034 (αναφορικά με την προαποφασισμένη οικονομική πολιτική της) αποτυπώνουν μια ουσιαστική αναδιάταξη των στρατηγικών προτεραιοτήτων της ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης.
Η αυξανόμενη έμφαση στην ανταγωνιστικότητα, στη στρατηγική αυτονομία, στην αμυντική ικανότητα, στην ενεργειακή ασφάλεια και στον ψηφιακό μετασχηματισμό δεν συνιστά απλώς μεταβολή των χρηματοδοτικών προτεραιοτήτων της Ένωσης. Αντίθετα, αντανακλά βαθύτερες μετατοπίσεις που συντελούνται στο διεθνές καπιταλιστικό σύστημα, στο οποίο η επιβράδυνση της παραγωγικότητας, η εντατικοποίηση του τεχνολογικού ανταγωνισμού, η αναδιάταξη των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας, η όξυνση των γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων και η αυξανόμενη σημασία της βιομηχανικής πολιτικής αναδιαμορφώνουν τις προϋποθέσεις οικονομικής αναπαραγωγής των αναπτυγμένων καπιταλιστικών οικονομιών.
Αυτέςοι ευρωπαϊκές δημοσιονομικές κατευθύνσεις δεν μπορούν να ερμηνευθούν αποκλειστικά ως αποτέλεσμα μιας τεχνικής αναθεώρησης των χρηματοδοτικών εργαλείων της Ένωσης. Η αναδιοργάνωση των δημοσιονομικών μηχανισμών, η συγκέντρωση των χρηματοδοτικών μέσων, η ενίσχυση της σύνδεσης των πόρων με συγκεκριμένα ορόσημα και μεταρρυθμίσεις, καθώς και η στενότερη διασύνδεση των εθνικών σχεδίων με τους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς οικονομικού συντονισμού συγκροτούν ένα νέο υπόδειγμα οικονομικής διακυβέρνησης, στο οποίο η δημοσιονομική πολιτική λειτουργεί ολοένα και περισσότερο ως μηχανισμός στρατηγικού προσανατολισμού της επενδυτικής δραστηριότητας και της παραγωγικής αναδιάρθρωσης.
Οι μεταβολές αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι δημοσιονομικοί θεσμοί δεν αντιμετωπίζονται ως ουδέτερα εργαλεία οικονομικής διαχείρισης, αλλά ως μορφές μέσω των οποίων οργανώνονται οι διαδικασίες κοινωνικής αναπαραγωγής, κατευθύνονται οι επενδυτικές επιλογές και διαμορφώνονται οι όροι αξιοποίησης του κεφαλαίου. Η αναδιάρθρωση των προτεραιοτήτων της ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής δεν αφορά, επομένως, μόνο τη μεταβολή των ποσοστών χρηματοδότησης μεταξύ διαφορετικών τομέων πολιτικής. Εκφράζει μια συνολικότερη αναπροσαρμογή των σχέσεων μεταξύ κράτους, αγοράς και κεφαλαίου, μέσω της οποίας επιδιώκεται η προσαρμογή της ευρωπαϊκής οικονομίας στις νέες συνθήκες του διεθνούς ανταγωνισμού.
Στο πλαίσιο αυτό, η σταδιακή μετατόπιση από την παραδοσιακή επιδίωξη της περιφερειακής σύγκλισης προς την ανάδειξη της ανταγωνιστικότητας ως κυρίαρχης αρχής της ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης σηματοδοτεί έναν βαθύτερο μετασχηματισμό του ίδιου του καθεστώτος συσσώρευσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η προτεραιοποίηση της τεχνολογικής καινοτομίας, της αμυντικής βιομηχανίας, των ψηφιακών υποδομών, της ενεργειακής ασφάλειας, των κρίσιμων πρώτων υλών και της στρατηγικής αυτονομίας δεν αποτελεί απλή ανακατανομή χρηματοδοτικών προτεραιοτήτων, αλλά αντανακλά την προσπάθεια ανασυγκρότησης της ευρωπαϊκής κερδοφορίας σε συνθήκες επιβράδυνσης της παραγωγικότητας, όξυνσης του διεθνούς ανταγωνισμού και αναδιάταξης των παγκόσμιων αλυσίδων αξίας. Η δημόσια πολιτική αναλαμβάνει πλέον ενεργότερο ρόλο στη διαμόρφωση των όρων αξιοποίησης του κεφαλαίου, κατευθύνοντας πόρους προς δραστηριότητες υψηλής οργανικής σύνθεσης και έντασης γνώσης, όπου έχουν ήδη συγκεντρωθεί οι ισχυρότεροι παραγωγικοί, τεχνολογικοί και χρηματοπιστωτικοί πόλοι της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Η νέα δημοσιονομική αρχιτεκτονική
Οι πρόσφατες εξαγγελίες και τα ενημερωτικά κείμενα της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποδηλώνουν ότι η νέα δημοσιονομική αρχιτεκτονική υπερβαίνει τη λογική της αναδιανεμητικής χρηματοδότησης και συγκροτεί ένα διαφορετικό υπόδειγμα οικονομικής διακυβέρνησης, στο οποίο οι δημόσιοι πόροι λειτουργούν ως μοχλός ενεργοποίησης ιδιωτικών επενδύσεων και στρατηγικών παραγωγικών μετασχηματισμών. Η σύνδεση της χρηματοδότησης με μεταρρυθμίσεις, ορόσημα και δείκτες επίδοσης, σε συνδυασμό με την ενίσχυση των συμπράξεων δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και των μηχανισμών χρηματοδότησης μέσω των ευρωπαϊκών χρηματοπιστωτικών εργαλείων, αναβαθμίζει τον ρόλο του κράτους από διαχειριστή των δημοσίων δαπανών σε θεσμικό διαμεσολαβητή της διαδικασίας συσσώρευσης. Η δημοσιονομική πολιτική παύει έτσι να προσανατολίζεται πρωτίστως στην περιφερειακή εξισορρόπηση και εντάσσεται ολοένα περισσότερο στη στρατηγική αναδιοργάνωσης της παραγωγικής βάσης και της διεθνούς ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Η μετάβαση από τη χρηματοδότηση που βασιζόταν κυρίως στην πραγματοποίηση επιλέξιμων δαπανών σε ένα σύστημα εκταμιεύσεων που εξαρτάται από την επίτευξη προκαθορισμένων μεταρρυθμίσεων και οροσήμων μεταβάλλει ουσιαστικά τον τρόπο λειτουργίας της ευρωπαϊκής δημοσιονομικής πολιτικής. Η έμφαση μετατοπίζεται από τη διαχείριση των χρηματοδοτικών προγραμμάτων στη συνεχή αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας των δημόσιων παρεμβάσεων, ενσωματώνοντας τους εθνικούς αναπτυξιακούς σχεδιασμούς σε ένα περισσότερο συγκεντρωτικό πλαίσιο οικονομικού συντονισμού. Οι δημοσιονομικοί μηχανισμοί αποκτούν έτσι αυξημένη στρατηγική συνοχή, ενώ περιορίζεται ο βαθμός αυτονομίας με τον οποίο τα κράτη και οι περιφέρειες μπορούν να ιεραρχούν τις δικές τους αναπτυξιακές προτεραιότητες.
Η εξέλιξη αυτή εκφράζει την αναδιάρθρωση των σχέσεων μεταξύ κράτους, χρηματοπιστωτικού συστήματος και παραγωγικού κεφαλαίου, με στόχο τη διεύρυνση των πεδίων αξιοποίησης και την αποκατάσταση των όρων διευρυμένης αναπαραγωγής του ευρωπαϊκού καπιταλισμού σε συνθήκες επιβράδυνσης της παραγωγικότητας και αυξανόμενης πίεσης στην κερδοφορία. Η σταδιακή υποχώρηση της περιφερειακής σύγκλισης έναντι της ανταγωνιστικότητας αντανακλά τη μετατόπιση των δημόσιων πόρων προς τομείς υψηλής οργανικής σύνθεσης κεφαλαίου, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, οι ψηφιακές τεχνολογίες, η ενέργεια και η αμυντική βιομηχανία. Η επιλογή αυτή ευνοεί οικονομικούς χώρους που διαθέτουν ήδη υψηλή βιομηχανική, τεχνολογική και χρηματοπιστωτική συγκέντρωση, ενισχύοντας έναν περισσότερο ιεραρχημένο ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας και αναπαράγοντας τις χωρικές και παραγωγικές ανισότητες στο εσωτερικό της Ένωσης.
Η ανάδειξη της ασφάλειας (security), της αμυντικής βιομηχανίας και της στρατηγικής αυτονομίας σε κεντρικούς άξονες του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού ενισχύει περαιτέρω αυτή τη μετατόπιση. Η αυξανόμενη διοχέτευση πόρων προς στρατηγικούς βιομηχανικούς και αμυντικούς κλάδους αναδιατάσσει τις προτεραιότητες της δημόσιας δαπάνης και μεταβάλλει τους όρους κοινωνικής αναπαραγωγής, καθώς περιορίζει τον διαθέσιμο δημοσιονομικό χώρο για πολιτικές κοινωνικής συνοχής, περιφερειακής ανάπτυξης, υγείας, εκπαίδευσης και κοινωνικής προστασίας. Παράλληλα, η στενότερη σύνδεση δημόσιων πόρων, χρηματοπιστωτικών εργαλείων και μεγάλων επιχειρηματικών επενδύσεων επιταχύνει τη συγκέντρωση κεφαλαίου και τεχνολογικής ισχύος σε περιορισμένο αριθμό επιχειρηματικών ομίλων και κρατών-μελών, διευρύνοντας τα πεδία αξιοποίησης του κεφαλαίου μέσω της ανακατεύθυνσης δημόσιων πόρων προς τις νέες γεωοικονομικές προτεραιότητες της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.
Για οικονομίες όπως π.χη ελληνική, όπου η παραγωγική βάση εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από περιορισμένη τεχνολογική ένταση, μεγαλύτερη εξάρτηση από εισαγόμενη τεχνολογία και εξωτερική χρηματοδότηση, οι νέοι μηχανισμοί χρηματοδότησης δεν επηρεάζουν μόνο την κατανομή των διαθέσιμων πόρων, αλλά και τις δυνατότητες αυτόνομης παραγωγικής ανασυγκρότησης. Η προσαρμογή στις ευρωπαϊκές στρατηγικές προτεραιότητες διαμεσολαβείται από τις επιλογές του ελληνικού κράτους και των κυρίαρχων μερίδων του εγχώριου κεφαλαίου, με αποτέλεσμα οι αναπτυξιακές ανισότητες να μην αποτελούν ακούσια παρενέργεια της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, αλλά έκφραση της άνισης ένταξης των εθνικών οικονομιών και των αντίστοιχων συνασπισμών κοινωνικής εξουσίας στον ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας και στη διαδικασία αναπαραγωγής του κεφαλαίου.
Η ίδια η ΕΕ στις εκθέσεις της επισημαίνει ότι οι μελλοντικές χρηματοδοτικές κατευθύνσεις αναμένεται να επικεντρωθούν σε δραστηριότητες που σχετίζονται με την τεχνολογική καινοτομία, την ψηφιακή οικονομία, την αμυντική βιομηχανία, την ενεργειακή μετάβαση και τη στρατηγική αυτονομία. Παράλληλα, αναγνωρίζεται ότι οι παραγωγικές και ερευνητικές δυνατότητες στους τομείς αυτούς παρουσιάζουν έντονη χωρική συγκέντρωση, με αποτέλεσμα οι ήδη ανεπτυγμένες περιφέρειες να εμφανίζουν σημαντικά πλεονεκτήματα ως προς την απορρόφηση επενδύσεων και την αξιοποίηση των νέων χρηματοδοτικών εργαλείων. Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς υποδηλώνει ότι η γεωγραφική κατανομή των επενδύσεων δεν καθορίζεται αποκλειστικά από τις ανάγκες σύγκλισης, αλλά και από τον βαθμό ετοιμότητας των επιμέρους παραγωγικών οικοσυστημάτων να ανταποκριθούν στις νέες στρατηγικές προτεραιότητες.
Η εξέλιξη αυτή μπορεί να ιδωθεί ως έκφραση μιας ευρύτερης τάσης συγκέντρωσης οικονομικών και τεχνολογικών πόρων. Σε περιόδους αυξημένου διεθνούς ανταγωνισμού, οι δημόσιες πολιτικές τείνουν να προσανατολίζονται προς δραστηριότητες που θεωρούνται ικανές να ενισχύσουν τη συνολική παραγωγική δυναμική και τη διεθνή θέση της οικονομίας. Η επιλογή αυτή ενδέχεται να δημιουργεί υψηλότερες αποδόσεις σε ορισμένους κλάδους, ταυτόχρονα όμως μεταβάλλει τους όρους υπό τους οποίους επιδιώκεται η περιφερειακή ανάπτυξη, καθώς η λογική της εξισορρόπησης συνυπάρχει πλέον με την επιδίωξη μεγαλύτερης παραγωγικής συγκέντρωσης.
Η ελληνική οικονομία στον νέο ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας
Στην ελληνική περίπτωση, οι μεταβολές αυτές αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, καθώς η παραγωγική δομή της χώρας εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από περιορισμένη βιομηχανική διαφοροποίηση, χαμηλότερη τεχνολογική ένταση, ισχυρή εξάρτηση από εισαγόμενη τεχνολογία και σχετικά ασθενή ενσωμάτωση στους παραγωγικούς κλάδους που αναδεικνύονται σε στρατηγικές προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τα ίδια τα ενημερωτικά κείμενα αναγνωρίζουν τις σημαντικές αποκλίσεις μεταξύ των ελληνικών περιφερειών ως προς την παραγωγικότητα, την καινοτομία, τις ερευνητικές υποδομές, τη δημογραφική δυναμική και την ψηφιακή ετοιμότητα, επισημαίνοντας παράλληλα την ανάγκη ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας και της ανθεκτικότητας.
Στο νέο αυτό θεσμικό πλαίσιο, οι μηχανισμοί χρηματοδότησης τείνουν να ευνοούν επιχειρήσεις και παραγωγικούς κλάδους που διαθέτουν ήδη υψηλή παραγωγικότητα, τεχνολογική επάρκεια και οργανωμένη πρόσβαση σε κεφάλαια και προηγμένες τεχνολογίες, ενώ μεγάλα τμήματα της εγχώριας παραγωγικής βάσης, που παραμένουν μικρότερης κλίμακας, χαμηλότερης τεχνολογικής έντασης και περισσότερο προσανατολισμένα στην εσωτερική αγορά, δυσκολεύονται να ενταχθούν στις νέες επενδυτικές προτεραιότητες. Η εξέλιξη αυτή δεν αποτυπώνει απλώς άνισες επιχειρηματικές δυνατότητες, αλλά εκφράζει τη θέση της ελληνικής οικονομίας στον ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας, όπου η πρόσβαση στο κεφάλαιο, στην τεχνολογία και στις διαδικασίες συσσώρευσης κατανέμεται άνισα μεταξύ κέντρου και περιφέρειας, αναπαράγοντας τις υφιστάμενες παραγωγικές και αναπτυξιακές εξαρτήσεις.
Σε επίπεδο ελληνικής οικονομίας, η στρατηγική αυτή τείνει να ενισχύσει κυρίως τους μεγάλους επιχειρηματικούς ομίλους που δραστηριοποιούνται στους τομείς της ενέργειας, των κατασκευών, των ψηφιακών υποδομών, των τηλεπικοινωνιών, της αμυντικής βιομηχανίας και των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών, δηλαδή κλάδους που διαθέτουν την αναγκαία κεφαλαιακή, τεχνολογική και οργανωτική συγκρότηση ώστε να ενταχθούν στις νέες ευρωπαϊκές προτεραιότητες. Η δημόσια χρηματοδότηση παύει σταδιακά να λειτουργεί πρωτίστως ως μηχανισμός αναδιανομής και μετατρέπεται σε μέσο αναπροσανατολισμού της συσσώρευσης, δημιουργώντας ευνοϊκότερους όρους κερδοφορίας για τα ισχυρότερα τμήματα του εγχώριου κεφαλαίου που μπορούν να διασυνδεθούν με τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά και επενδυτικά σχήματα. Με τον τρόπο αυτό, η νέα δημοσιονομική αρχιτεκτονική αναδιατάσσει τις σχέσεις μεταξύ κράτους και κεφαλαίου, ενισχύοντας τη συγκέντρωση και συγκεντροποίηση του κεφαλαίου και εμβαθύνοντας την άνιση ένταξη της ελληνικής οικονομίας στον ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας.
Με αυτά τα δεδομένα, η αποτελεσματικότητα της νέας δημοσιονομικής αρχιτεκτονικής δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το ύψος των διαθέσιμων πόρων, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι μηχανισμοί χρηματοδότησης αναδιαμορφώνουν την κατανομή του επενδυτικού κεφαλαίου, τις σχέσεις μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και, τελικά, τη θέση της ελληνικής οικονομίας στον ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας και στη διαδικασία αναπαραγωγής του κεφαλαίου.
Η συζήτηση, έτσι, μετατοπίζεται σταδιακά από το ύψος των διαθέσιμων χρηματοδοτικών πόρων προς τους μηχανισμούς μέσω των οποίων αυτοί κατανέμονται, αξιολογούνται και ενεργοποιούνται. Η σύνδεση της εκταμίευσης με προκαθορισμένα ορόσημα, μεταρρυθμίσεις και δείκτες επίδοσης μεταβάλλει τον χαρακτήρα της δημοσιονομικής πολιτικής, καθώς η πρόσβαση στους ευρωπαϊκούς πόρους εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από την προσαρμογή των εθνικών αναπτυξιακών στρατηγικών στις κεντρικές προτεραιότητες της ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης. Η χρηματοδότηση παύει έτσι να αποτελεί κυρίως μέσο δημοσιονομικής ενίσχυσης και μετατρέπεται σε μηχανισμό αναπροσανατολισμού των επενδυτικών επιλογών, της παραγωγικής διάρθρωσης και της κρατικής παρέμβασης.
Στο ίδιο πλαίσιο μπορούν να ιδωθούν και οι μεταβολές που αναμένεται να επηρεάσουν τη λειτουργία των συγχρηματοδοτούμενων προγραμμάτων και, κατ’ επέκταση, την αγορά εργασίας που αναπτύσσεται γύρω από αυτά. Η ενίσχυση της χρηματοδότησης βάσει επιδόσεων, η συμπίεση των χρονοδιαγραμμάτων υλοποίησης και η αυξημένη εξάρτηση από συγκεκριμένα ορόσημα και δείκτες αποτελεσματικότητας ενδέχεται να ενισχύσουν τη λογική της προσωρινότητας στη στελέχωση των έργων. Η διεύρυνση των συμβάσεων ορισμένου χρόνου και έργου στα προγράμματα που χρηματοδοτούνται μέσω των ευρωπαϊκών πόρων δεν αποτελεί απλώς διοικητική επιλογή, αλλά συνδέεται με την αναζήτηση μεγαλύτερης ευελιξίας στη διαχείριση της εργασίας και με τη μετακύλιση του κόστους προσαρμογής στους ίδιους τους εργαζομένους.
Η εξάρτηση της απασχόλησης από τον κύκλο των χρηματοδοτήσεων και την επίτευξη προκαθορισμένων στόχων τείνει να αναπαράγει μορφές επισφαλούς εργασίας, περιορισμένης επαγγελματικής συνέχειας και αυξημένης αβεβαιότητας, ιδιαίτερα σε τομείς όπου σημαντικό μέρος της απασχόλησης συνδέεται με τα προγράμματα του ΕΣΠΑ και άλλες ευρωπαϊκές χρηματοδοτικές παρεμβάσεις.
Συμπέρασμα
Οι κατευθύνσεις που αποτυπώνονται στα πρόσφατα θεσμικά κείμενα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν συνιστούν απλώς αναδιάταξη των δημοσιονομικών προτεραιοτήτων, αλλά αντανακλούν τη μετάβαση σε ένα νέο υπόδειγμα ευρωπαϊκής οικονομικής διακυβέρνησης, μέσω του οποίου αναδιοργανώνονται οι όροι συσσώρευσης και αναπαραγωγής του ευρωπαϊκού καπιταλισμού. Η ανταγωνιστικότητα, η τεχνολογική αναβάθμιση, η στρατηγική αυτονομία και η αμυντική παραγωγή αναδεικνύονται σε βασικούς άξονες της νέας αυτής στρατηγικής, ενώ η ανακατανομή των δημόσιων πόρων κατευθύνεται προς παραγωγικούς χώρους όπου έχουν ήδη συγκεντρωθεί βιομηχανικό, τεχνολογικό και χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Στο πλαίσιο αυτό, οι οικονομίες της ευρωπαϊκής περιφέρειας δεν καλούνται απλώς να προσαρμοστούν σε νέες αναπτυξιακές προτεραιότητες, αλλά ενσωματώνονται σε έναν περισσότερο ιεραρχημένο ευρωπαϊκό καταμερισμό εργασίας, στον οποίο οι ασυμμετρίες στην παραγωγική διάρθρωση, στην τεχνολογική ικανότητα και στην πρόσβαση στη χρηματοδότηση τείνουν να αναπαράγονται και να διευρύνονται.
Το κρίσιμο ζήτημα δεν είναι μόνο η ανακατανομή των ευρωπαϊκών πόρων, αλλά η ιστορική μετάβαση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης σε ένα νέο καθεστώς οικονομικής διακυβέρνησης, όπου η ανταγωνιστικότητα, η χρηματοπιστωτική ολοκλήρωση και η «στρατιωτική αυτονομία» αναδεικνύονται σε βασικούς μηχανισμούς αναδιοργάνωσης της διαδικασίας συσσώρευσης. Οι κοινωνικές και παραγωγικές συνέπειες αυτής της μετάβασης δεν θα καθοριστούν αποκλειστικά από τις επιλογές των ευρωπαϊκών θεσμών, αλλά και από τους κοινωνικούς και πολιτικούς συσχετισμούς που θα διαμορφωθούν στο εσωτερικό των κρατών-μελών.
