Αν σήμερα θελήσει κανείς να γνωρίσει την ιστορία της αποασυλοποίησης στην Ελλάδα δεν μπορεί παρά να ανατρέξει στην ιστορία και τη διαδρομή του Θόδωρου Μεγαλοοικονόμου (1947-2026). Και, αντίστροφα, όποιος μελετήσει τη διαδρομή του θα βρεθεί αναπόφευκτα μπροστά στην ιστορία των αγώνων για μια ψυχιατρική βασισμένη στην ελευθερία, την ισότητα και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Η συνάντηση με την Τεργέστη
Ο Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου είχε επηρεαστεί βαθιά από την «εμπειρία της Τεργέστης», μια ριζοσπαστική ψυχιατρική μεταρρύθμιση που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 από τον ψυχίατρο Φράνκο Μπαζάλια και τους/τις συναδέλφους του, με στόχο την κατάργηση των παραδοσιακών ασύλων και την κοινωνική επανένταξη των ψυχικά ασθενών. Από το 1982, ήρθε σε επαφή µε το κίνηµα της εναλλακτικής ψυχιατρικής και έζησε από κοντά την αλλαγή του «παραδείγματος» και της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης στην Ιταλία.
Δρομοκαΐτειο, Λέρος, Δαφνί: Ο ένας τοίχος μετά τον άλλο
Στην Ελλάδα εργάστηκε διαδοχικά σε τρία ψυχιατρεία· στο Δροµοκαΐτειο (1986-1990),στο ΚΘ Λέρου (1990-1999) και στο ΨΝΑ (1999-2014) παίρνοντας πρωτοβουλίες για πρακτικές και προγράµµατα ριζικής αποδόµησης και ξεπεράσµατος των ιδρυµατικών πρακτικών στην κατεύθυνση της Αποϊδρυµατοποίησης. Υπήρξε διευθυντής στο Δαφνί και στο Κέντρο Ψυχικής Υγείας Αγίων Αναργύρων, όπου μοιράστηκε και ακολούθησε έμπρακτα τις ιδέες του για μια κοινοτική Ψυχιατρική.
Λέρος
Η ιστορία έχει πολλά παραδείγματα παραβίασης ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως το Άσυλο της Λέρου, το οποίο τη δεκαετία του 80’ έγινε αφορμή να στραφεί το βλέμμα της διεθνούς κοινότητας στις άθλιες συνθήκες διαβίωσης ανθρώπων σε «ιδρύματα-κολαστήρια» (Bouras et al., 1992). Ο Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου ως ψυχίατρος στο Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου μαζί με την ομάδα των συναδέλφων του κατέστησαν δυνατό, αυτό που στον κυρίαρχο λόγο φάνταζε μέχρι τότε αδύνατο. Η παρέμβασή τους, η οποία συναντήθηκε στη σκέψη και στην πράξη με αυτή των μεταρρυθμιστών της Τεργέστης, συνέβαλε στην επανένταξη των ανθρώπων που είχαν εγκλειστεί εκεί στην κοινότητά τους, στην επανένωση των «αζήτητων» με τις οικογένειές τους, στην επιστροφή «των γυμνών» στη ζωή, στην αξιοπρέπεια και στην ανθρώπινη εμπειρία, που τους στέρησε ένα τιμωρητικό και αυταρχικό μοντέλο βιοεξουσίας. Έννοιες όπως ο χρόνος, η φροντίδα, η επιθυμία , η κοινωνική ζωή επανοηματοδοτήθηκαν κι η Λέρος από τόπος στιγματισμού έγινε τόπος του οράματος μιας άλλης ψυχιατρικής.
Τον είδαμε να επιστρέφει στη Λέρο -την οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ- και να μεταδίδει την εμπειρία του σε επαγγελματίες της νέας γενιάς, μέσα από την παρουσία στο Σεμινάριο που πραγματοποιείται τα τελευταία χρόνια στο νησί από την Ομάδα Ψυχοκοινωνικού Προβληματισμού, τονίζοντας ότι «η Λέρος δεν είναι ένας τόπος, αλλά ένας τρόπος». Φανερά προβληματισμένος για τα σύγχρονα Άσυλα, όπως χαρακτήριζε την κλειστή δομή για τους πρόσφυγες στα Λέπιδα, που έστεκε φωταγωγημένη πάνω από το παλιό ψυχιατρείο, σαν «κακόγουστο αστείο» της ιστορίας.
Ο κοινός αγώνας για την ψυχική και κοινωνική χειραφέτηση
Στις πολλαπλές κρίσεις, (οικονομική –πανδημία-προσφυγικό), ο Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου στάθηκε δίπλα στους πιο ευάλωτους. Ως ψυχίατρος επισήμανε ότι η οικονομική κρίση ανέδειξε τις ήδη υπάρχουσες αδυναμίες του συστήματος ψυχικής υγείας, όπως η υποχρηματοδότηση, ο κατακερματισμός και η διατήρηση νεοϊδρυματικών πρακτικών. Στήριξε ενεργά τα κοινωνικά ιατρεία, όχι ως λύση ανάγκης αλλά ως ένα κοινοτικό μοντέλο που απαντά στις πολύπλευρες ανάγκες για υγεία και ψυχική υγεία των ανθρώπων.
Η πανδημία Covid-19 δημιούργησε επιπλέον προβλήματα στην άσκηση των δικαιωμάτων των ατόμων με ψυχικές διαταραχές, καθώς λόγω των μέτρων προστασίας διακόπηκαν τα επισκεπτήρια σε κλειστές δομές φροντίδας και εντάθηκε ο αποκλεισμός και η απομόνωση (Kelly, 2020. Wilson, 2020). Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, ο ίδιος μαζί με τα μέλη της Πρωτοβουλίας Ψ και την κοινότητα των Προσφυγικών της Αλεξάνδρας προχώρησαν σε μια συμπόρευση αλληλεγγύης για την παροχή υπηρεσιών ψυχικής υγείας που οδήγησε στη δημιουργία της Δομής Υγείας της Κοινότητας των Κατειλημμένων Προσφυγικών.
Στο διεθνές πεδίο δεν δίστασε να πάρει θέση κατά των ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων, επισημαίνοντας εκτός των άλλων, τις οδυνηρές συνέπειες του πολέμου στην ψυχική υγεία των δοκιμαζόμενων λαών. Στη διάρκεια της ζωής του δεν έλειψε από κανέναν αγώνα, ούτε καν όταν η σοβαρότητα στην κατάσταση της υγείας του δυσκόλεψε τη συμμετοχή του. Η τελευταία κοινωνική μάχη που έδωσε ήταν πλάι στην Κοινότητα των Προσφυγικών της Αλεξάνδρας, ενάντια στο πλάνο εκκένωσης τους. (Μεγαλοοικονόμου, 2025)
Γιατί τον έχουμε ανάγκη σήμερα
Οι ιδέες που εξέφραζε με συνέπεια σε όλη του την πορεία, αντλούσαν πάντα από τη σκέψη ενός σημαντικού επιστήμονα και ενός αγωνιστή- διανοούμενου, φέρνοντας τον επιστημονικού λόγο κοντά στην ιδεολογία. Κάνοντας μια ανασκόπηση στις ιδέες του πάνω στο χαρακτήρα της ψυχιατρικής πρακτικής και το ρόλο του/της επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι πολλά όσα κρατάμε σήμερα:
Την αμφισβήτηση της κυριαρχία του βιολογικού μοντέλου στην ψυχιατρική και την κατανόηση του ατόμου ως μια διαλεκτική βιοψυχοκοινωνική ολότητα, όπου η ψυχική οδύνη αναδύεται εντός ενός οργανισμού, αλλά πάντα σε σχέση με τον «άλλο» και το κοινωνικό-ιστορικό περιβάλλον του. Έτσι, οι κοινωνικές συνθήκες, όπως η φτώχεια, η ανεργία, ο κοινωνικός αποκλεισμός, το τραύμα και οι ανισότητες, δεν αποτελούν απλώς εξωτερικούς παράγοντες κινδύνου, αλλά συμβάλλουν ουσιαστικά στη διαμόρφωση της ψυχικής υγείας και της λειτουργίας του εγκεφάλου (Μεγαλοοικονόμου, 2019).
Τον επαναπροσδιορισμό των επαγγελματικών ρόλων ως απαραίτητη προϋπόθεση για το κοινοτικό μοντέλο ψυχικής υγείας και την αλλαγή της επαγγελματικής κουλτούρας. Οι επαγγελματίες σε ένα δημοκρατικό πλαίσιο, λειτουργούν πέρα από τα στενά όρια των ειδικοτήτων τους, αντλώντας από τα πεδία της γνώσης τους, απαντώντας στις πολύπλευρες ανάγκες των ανθρώπων, δημιουργώντας θεραπευτικές και «συναδελφικές σχέσεις ισοτιμίας και αναλαμβάνοντας την ευθύνη να συγκρουστούν με τους θεσμούς όταν απειλούνται τα ανθρώπινα δικαιώματα (Basaglia, 2008. Μεγαλοοικονόμου, 2016).
Την ανάγκη για την πραγμάτωση της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης που στην Ελλάδα δεν κατέστη εφικτή καθώς στην πλειοψηφία των περιπτώσεων δεν υπήρξε ουσιαστικό κλείσιμο του ψυχιατρείου πόσο δε μάλλον η υπέρβασή του, η οποία δεν αφορά μόνο την κατάργηση του φυσικού ιδρύματος, αλλά τη δημιουργία ενός ισχυρού δημόσιου δικτύου κοινοτικών υπηρεσιών, με επαρκή χρηματοδότηση, διεπιστημονική συνεργασία και ουσιαστική στήριξη της αυτόνομης διαβίωσης των ληπτών υπηρεσιών ψυχικής υγείας και την κατοχύρωση των εργασιακών δικαιωμάτων των λειτουργών (Μεγαλοοικονόμου, 2022)
Ο Θόδωρος Μεγαλοοικονόμου θα είναι παρών μέσα από τη στάση και τους αγώνες του, θυμιζοντάς μας ότι η ψυχική υγεία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς κοινωνική ισότητα και ότι μια «άλλη ψυχιατρική» είναι εφικτή.
Οι ιδέες του θα εξακολουθούν να ανθίζουν σαν τα τριαντάφυλλα στον κήπο του Σαν Τζοβάνι, που μας έδειξε πέρυσι στην επίσκεψη στο παλιό Ψυχιατρείο της Τεργέστης. Σε ένα ταξίδι που επιμελώς οργάνωσε, για να μας περιηγήσει, ακούραστα, στην ιστορία της αποιδρυματοποίησης. Απτόητος, μέχρι τέλους, μας μιλούσε για τότε και για τώρα, με έγνοια να μη χαθεί ό,τι φτιάχτηκε και βλέμμα στραμμένο στο μέλλον. Σ’ ευχαριστούμε παντοτινά.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Basaglia, F. (2008). Εναλλακτική ψυχιατρική. Καστανιώτης.
Bouras, N., Webb, Y., Clifford, P., Papadatos, Y., & Zouni, M. (1992). A needs survey among patients in Leros asylum. The British Journal of Psychiatry, 161(1), 75-79.
Kelly, B. D. (2020). Emergency mental health legislation in response to the Covid-19 (Coronavirus) pandemic in Ireland: Urgency, necessity and proportionality. International Journal of Law and Psychiatry, 70, 101564.
Μεγαλοοικονόμου, Θ. (2025, 25 Ιουλίου). Τι έλεγαν πριν 15 χρόνια μια Παλαιστίνια και μια Εβραία για τη διαχρονική καταπίεση του παλαιστινιακού λαού από το σιωνιστικό κράτος. Εφημερίδα των Συντακτών.
Μεγαλοοικονόμου, Θ. (2022). Δρομοκαΐτειο, Λέρος, Δαφνί: Ο ένας τοίχος μετά τον άλλο. Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων.
Μεγαλοοικονόμου, Θ. (2019). Ρωγμές, ρήγματα και αντιστάσεις στην κυρίαρχη ψυχιατρική. Άγρα.
Μεγαλοοικονόμου, Θ. (2016). Λέρος: Μια ζωντανή αμφισβήτηση της κλασικής ψυχιατρικής. Άγρα.
Wilson, K. (2020). The COVID-19 pandemic and the human rights of persons with mental and cognitive impairments subject to coercive powers in Australia. International journal of law and psychiatry, 73, 101605.
