Η κρίση πολιτικής εκπροσώπησης, η υποχώρηση των συλλογικών ταυτοτήτων και η αναζήτηση νέων μορφών κοινωνικής και πολιτικής συγκρότησης αποτελούν κεντρικά ζητήματα της σύγχρονης συζήτησης για την Αριστερά και την Κεντροαριστερά. Με αφετηρία αυτά τα ερωτήματα, συνομιλούμε με τον Άρη Στυλιανού, Καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του
Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης για τις δυνατότητες συγκρότησης μιας νέας προοδευτικής ηγεμονίας, τις προκλήσεις της δημοκρατίας και τις προοπτικές ενός σύγχρονου σχεδίου κοινωνικού μετασχηματισμού.
Με την συνέντευξη του Άρη Στυλιανού κλείνει ο κύκλος διαλόγου που ανοίξαμε αρχικά με την συνέντευξη του Βασίλη Ασημακόπουλου και στη συνέχεια με την συνέντευξη του Χρύσανθου Τάσση.
Ο Ά. Στυλιανού προσεγγίζει τη σημερινή κρίση της αριστεράς και της κεντροαριστεράς ως τμήμα ενός ευρύτερου διεθνούς συσχετισμού δυνάμεων, στον οποίο εξακολουθούν να κυριαρχούν οι νεοφιλελεύθερες και ολοένα περισσότερο οι ακροδεξιές πολιτικές. Παρά τις δυσκολίες που δημιουργούν η ατομικοποίηση, η κοινωνική αποδιάρθρωση και η αποδυνάμωση των παραδοσιακών συλλογικών ταυτοτήτων, θεωρεί ότι παραμένει ενεργή η κοινωνική ανάγκη για τη διαμόρφωση μιας νέας προοδευτικής πρότασης με δημοκρατικό, κοινωνικό και μετασχηματιστικό περιεχόμενο.
Στη συνέντευξη υποστηρίζει ότι η ανασυγκρότηση του προοδευτικού χώρου δεν προϋποθέτει την επιλογή ανάμεσα στον ριζοσπαστισμό και τη διακυβέρνηση, αλλά τη δημιουργική σύνθεσή τους μέσα από ένα σχέδιο θεσμικής αναβάθμισης, κοινωνικής δικαιοσύνης και διεύρυνσης της δημοκρατικής συμμετοχής. Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην ανάγκη επαναφοράς της πολιτικής έναντι της τεχνοκρατικής διαχείρισης, καθώς και στη σημασία των νέων μορφών συλλογικής έκφρασης που αναδύονται γύρω από ζητήματα δικαιωμάτων, περιβάλλοντος, πολιτισμού και κοινωνικής δικαιοσύνης. Κατά την εκτίμησή του, η αναζήτηση μιας νέας προοδευτικής ηγεμονίας παραμένει ανοιχτή ιστορική δυνατότητα, αρκεί να μπορέσει να συνδεθεί με τα σύγχρονα κοινωνικά αιτήματα και τις νέες μορφές συλλογικής δράσης.
Η συνέντευξη παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή μετατοπίζει τη συζήτηση από τα στενά όρια των κομματικών εξελίξεων προς τα ευρύτερα ζητήματα της δημοκρατίας, της πολιτικής εκπροσώπησης και της κοινωνικής συγκρότησης. Ο Ά. Στυλιανού δεν αντιμετωπίζει την κρίση της αριστεράς ως συγκυριακό ή επικοινωνιακό φαινόμενο, αλλά ως έκφραση βαθύτερων κοινωνικών και πολιτισμικών μετασχηματισμών. Παράλληλα, επιχειρεί να αναδείξει τα πεδία μέσα από τα οποία μπορούν να αναδυθούν νέες μορφές συλλογικότητας και πολιτικής δράσης, προσφέροντας μια οπτική που συνδυάζει τη θεωρητική ανάλυση με τον προβληματισμό για τις πραγματικές δυνατότητες δημοκρατικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης.
Ο Άρης Στυλιανού αποτελεί μία από τις πλέον σημαντικές παρουσίες στον χώρο της σύγχρονης ελληνικής πολιτικής φιλοσοφίας. Το έργο του κινείται συστηματικά γύρω από ζητήματα δημοκρατίας, πολιτικής ελευθερίας, κοινωνικής χειραφέτησης και κριτικής θεωρίας, συνδέοντας τη φιλοσοφική διερεύνηση με τα μεγάλα πολιτικά διακυβεύματα της εποχής μας. Η συμβολή του δεν περιορίζεται στην ακαδημαϊκή ανάλυση, αλλά εκτείνεται και στη δημόσια συζήτηση για τη δημοκρατία, τα δικαιώματα και τις προοπτικές των προοδευτικών πολιτικών εγχειρημάτων. Η ανάγνωση των παρεμβάσεών του είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για όσους επιδιώκουν να κατανοήσουν τις σύγχρονες προκλήσεις της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς μέσα από ένα ευρύτερο θεωρητικό και ιστορικό πλαίσιο.
Μετά την ανακοίνωση ενός νέου πολιτικού φορέα γύρω από τον Αλέξη Τσίπρα, θεωρείτε ότι, η σημερινή κρίση πολιτικής εκπροσώπησης, η ιδεολογική κυριαρχία της νεοφιλελεύθερης Δεξιάς και η ευρύτερη κρίση της Κεντροαριστεράς δημιουργούν πραγματικές ιστορικές προϋποθέσεις για τη συγκρότηση μιας νέας προοδευτικής και ηγεμονικής πολιτικής πρότασης ή (αντίθετα) οι σύγχρονοι κοινωνικοί και πολιτισμικοί μετασχηματισμοί καθιστούν πλέον εξαιρετικά δύσκολη τη συγκρότηση νέων συλλογικών πολιτικών ταυτοτήτων και κοινωνικών μπλοκ;
Πρόκειται για ένα σύνθετο και δύσκολο ερώτημα. Πιστεύω ότι διεθνώς η Αριστερά βρίσκεται σε αμηχανία και σε άμυνα, αν όχι σε υποχώρηση, ενώ κυριαρχούν ακόμη οι νεοφιλελεύθερες και μάλιστα ακροδεξιές πολιτικές. Ο τραμπισμός, για παράδειγμα, ως μία έκφραση και εκδοχή της ακροδεξιάς και του νεοφασισμού, γεννά νέες προκλήσεις για τις αριστερές και προοδευτικές δυνάμεις. Η ρευστή εποχή μας δεν ευνοεί τις νέες συλλογικές πολιτικές ταυτότητες. Ωστόσο, αποτελεί ιστορική και κοινωνική ανάγκη να συγκροτηθεί μια νέα προοδευτική ηγεμονική πρόταση, όπως το λέτε, ένα νέο μεγάλο αφήγημα που να μπορέσει να εμπνεύσει και να κινητοποιήσει εκ νέου τις υποτελείς τάξεις, όλους τους μεγάλους χαμένους της σημερινής υπερσυσσώρευσης πλούτου και ισχύος στα χέρια λίγων ολιγαρχών και ολιγοπωλίων. Και στην Ελλάδα, έχει έρθει νομίζω η ώρα μιας μεγάλης συμπαράταξης των αριστερών και προοδευτικών πολιτών, μιας αντεπίθεσης των δυνάμεων της εργασίας και της παραγωγής, για τη διεύρυνση της δημοκρατίας, για μείωση των ανισοτήτων, κοινωνική δικαιοσύνη, ισονομία, για νέες οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές κατακτήσεις.
Τώρα που έχει συγκροτηθεί και οργανωθεί το νέο πολιτικό εγχείρημα γύρω από τον Αλέξη Τσίπρα (ΕΛ.Α.Σ), ποια θα μπορούσε να είναι η ιδεολογική και πολιτική του φυσιογνωμία; Θα μπορούσε να εκφράσει μια νέα δημοκρατική και κοινωνική Αριστερά ή θα οδηγηθεί αναγκαστικά σε μια περισσότερο κεντροαριστερή και θεσμικά προσαρμοσμένη εκδοχή προοδευτικού κυβερνητισμού;
Θεωρώ ότι μπορούν να επιτευχθούν και τα δύο συγχρόνως: και μια θεσμικά προσαρμοσμένη προοδευτική διακυβέρνηση, με αναβάθμιση του κράτους δικαίου, των θεσμικών αντίβαρων και της διαφάνειας στη διαχείριση του δημόσιου χρήματος, μαζί με μια μέριμνα για ρηξικέλευθες παρεμβάσεις προς όφελος της κοινωνικής πλειοψηφίας, των μισθωτών και των μεσαίων στρωμάτων.
Σε μια εποχή όπου μεγάλα τμήματα της ευρωπαϊκής Αριστεράς και Κεντροαριστεράς μετακινήθηκαν από τη γλώσσα της κοινωνικής σύγκρουσης προς τη λογική της τεχνοκρατικής διαχείρισης, υπάρχει ακόμη δυνατότητα για ένα πολιτικό σχέδιο που να επαναφέρει στο επίκεντρο την κοινωνική αναδιανομή, την εργασία, τη δημοκρατική συμμετοχή και τη λαϊκή κυριαρχία;
Ναι, πιστεύω ακράδαντα ότι οι λύσεις βρίσκονται σε μια ριζοσπαστική κατεύθυνση, με τομές και ρήξεις, σχεδιασμένες όμως με σοβαρότητα και επάρκεια. Η τεχνοκρατία δεν μπορεί να κυριαρχεί επί του πολιτικού σχεδίου, που πρέπει να θέτει στο επίκεντρο, ακριβώς, την αναδιανομή, την κοινωνική δικαιοσύνη και τη διεύρυνση της δημοκρατίας και της λαϊκής κυριαρχίας, μέσω της άμεσης συμμετοχής των πολιτών στη λήψη των αποφάσεων.
Σε μια κοινωνία όπου η ατομικοποίηση, η επισφάλεια και η αποδυνάμωση των συλλογικών μορφών οργάνωσης μετασχηματίζουν βαθιά την ίδια την κοινωνική εμπειρία, μπορεί να συγκροτηθεί εκ νέου ένα συνεκτικό, πολιτικό, μετωπικό υποκείμενο (ή μια αντίστοιχη Κυβέρνηση) με όρους συλλογικότητας, αλληλεγγύης και ιστορικού οράματος ή η σημερινή συνθήκη οδηγεί σταδιακά σε μια μόνιμη κατάσταση πολιτικού κατακερματισμού και ιδεολογικής κυριαρχίας της Δεξιάς;
Όντως, ζούμε σε μια εποχή έντονα ατομικιστική. Βιώνουμε την επικράτηση του νεοφιλελεύθερου φαντασιακού, που αφήνει χώρο μόνο στην ατομική προσπάθεια για επιβίωση, κοινωνική άνοδο, πλουτισμό, επιτυχία. Ωστόσο, η συλλογικότητα δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει μετατοπιστεί σε πιο δυσδιάκριτα και όχι προδήλως πολιτικά πεδία ευαισθησιών, όπως είναι η μέριμνα για το περιβάλλον και για την κλιματική αλλαγή, το πολιτιστικό γίγνεσθαι, η καλλιτεχνική αναζήτηση, η διεκδίκηση δικαιωμάτων για όλους, όλες, όλα, ακόμη και για τα μη ανθρώπινα όντα. Σε αυτό το πλαίσιο, το αίτημα για κοινωνική δικαιοσύνη υφίσταται και γιγαντώνεται όταν οι συνθήκες γίνονται ευνοϊκές. Για παράδειγμα, ας θυμηθούμε τις πρόσφατες (τον Φεβρουάριο του 2025) μεγαλειώδεις αυθόρμητες συγκεντρώσεις εκατομμυρίων πολιτών για τα Τέμπη, σε όλες τις πόλεις της Ελλάδας και του εξωτερικού, προς αναζήτηση δικαιοσύνης και «οξυγόνου». Η συλλογική επιθυμία, η επιθυμία του πλήθους των ανθρώπων, εξακολουθεί να σχηματοποιείται και να εκφράζεται ευθαρσώς, ίσως πιο σπάνια και επιλεκτικά απ’ ό,τι στο παρελθόν, όμως πάντοτε με συγκινητική ευαισθησία, με τρυφερό δυναμισμό και με αξιοθαύμαστη παρρησία. Πιθανώς, κάπως έτσι θα συγκροτηθεί η καινούργια εκδοχή Αριστεράς της εποχής μας.
