Στην Αριστερά γίνεται πάντα συζήτηση για τα ζητήματα του πολιτισμού, της καθημερινής ζωής, του εν γένει τρόπου ζωής και της διαμόρφωσης της συνείδησης.
Αλλά δυστυχώς υπάρχουν πολλές πλευρές που παραμένουν σε υστέρηση, κυρίως γιατί πολλά ζητήματα της υλιστικής διαλεκτικής, ακόμη και από εκείνα που είναι «ιδρυτικά» του μαρξισμού, παραμένουν υποφωτισμένα ή και στρεβλωμένα.
Γι’ αυτό το λόγο, χρειάζεται σήμερα μια συνολική επανεξέταση του ζητήματος και μια συζήτηση η οποία θα αναζητήσει σε βάθος τις αιτίες που γεννούν τη σημερινή θεωρητική αλλά και πρακτική-πολιτική αμηχανία της Αριστεράς σε αυτόν τον τομέα. Κυρίως και γιατί τα δεδομένα έχουν θεαματικά αλλάξει σχετικά με το παρελθόν, ακόμη και το πρόσφατο, και οι επαναλήψεις των, ούτως ή άλλως ανεπαρκών, αναλύσεων δεν επαρκούν.
Εν αρχή ην ο λόγος. Χρειάζεται μάλλον να ξαναπιάσουμε το ιστορικό και θεωρητικό νήμα το οποίο στρεβλώνεται από ποικίλες παρεμβάσεις – συχνά όχι από τις εχθρικές προς το ταξικό κίνημα.
Συστατικό στοιχείο της σύλληψης του Μαρξ για τον καπιταλισμό ήταν αυτό που διαπίστωνε ο Χέγκελ ύστερα από τις αστικές επαναστάσεις, πρωτίστως τη Γαλλική, σχετικά με την σημασία του χρόνου στην ιστορία. Για πρώτη φορά τότε στον ανθρώπινο πολιτισμό τέθηκε το ζήτημα της ιστορικής διάστασης των πραγμάτων και για πρώτη φορά στη δυτική σκέψη, συμπεριλαμβανομένης και της δυτικής σκέψης για τη φύση, εισέβαλε ο χρόνος.
Τουτέστιν, ότι η πραγματικότητα στη ζωή των ανθρώπων δεν ορίζεται από κανέναν ανιστορικό, μεταφυσικό και υπερβατικό καθορισμό ή προορισμό, αλλά από τις κοινωνικές, ταξικές σχέσεις. Δεν είναι ο Θεός που προσδιορίζει, αλλά οι κοινωνικές τάξεις – και οι σχέσεις μεταξύ τους – στην ιστορική τους πορεία.
Πάνω σε αυτή διαλεκτική ιδέα ο Μαρξ και ο Ένγκελς διατύπωσαν την υλιστική αντίληψη της ιστορίας.
Από τη στιγμή αυτή και μετά, ο Μαρξ και οι μαρξιστές ασχολήθηκαν με τη μελέτη της διαμόρφωσης των κοινωνικών σχέσεων στον καπιταλισμό, το χαρακτήρα του και τις αντιθέσεις που παράγουν, αλλά και τη διαμόρφωση των υποκειμένων εντός των σχέσεων αυτών. Όχι ως προϊόντα ενός αυτόματου κοινωνικού ντετερμινισμού, αλλά ως διαλεκτικής σχέσης, δηλαδή ως μιας σχέσης ουσιαστικής και διαρκούς αλληλεπίδρασης. Όπου οι άνθρωποι είναι προϊόντα των κοινωνικών σχέσεων και οι κοινωνικές σχέσεις συνέπειες της δράσης των ανθρώπων.
Υπό αυτή την έννοια η διαμόρφωση της συνείδησης, της κάθε τάξης, και οι όροι διαμόρφωσης αυτής της συνείδησης γίνονται κρίσιμοι όροι κάθε επαναστατικού ή ακόμη και μη επαναστατικού πολιτικού σχεδίου. Ο Μαρξ διατύπωσε λοιπόν τη σκέψη πως η εργατική τάξη γίνεται από τάξη καθαυτή σε τάξη για τον εαυτό της, όταν αποκτά συνείδηση της θέσης της στην κοινωνική συγκρότηση, όταν στρατεύεται και δρα για να απελευθερώσει τον εαυτό της. Και πως απελευθερώνοντας τον εαυτό της απελευθερώνει ολόκληρη την κοινωνία από τα δεσμά της ιδιοκτησίας και την αλλοτρίωση.
Με αυτόν το οδηγό σκέψης ο Ε. Τόμσον στο βιβλίο του «Η συγκρότηση της εργατικής τάξης στην Αγγλία», μελέτησε το πως η εργατική τάξη στην Αγγλία τον 19ο αιώνα, αλλά και παντού στον κόσμο, συγκροτείται ως τάξη μέσα όχι μόνο από την θέση της στην παραγωγή αλλά με τους αγώνες της για να αποσπάσει καλύτερους όρους ζωής, αλλά και για να χειραφετηθεί.
Όλα αυτά μας οδηγούν να σκεφτούμε πιο σοβαρά τι ρόλο παίζουν οι όροι διαμόρφωσης της συνείδησης της εργατικής τάξης (που μας ενδιαφέρει πρωτίστως), αλλά και όλων των τάξεων.
Κάτι που συνεπάγεται, με βάση τα συμπεράσματα και του Τόμσον, πως οι υλικοί αλλά και οι πνευματικοί όροι διαμόρφωσης της ταξικής συνείδησης, και άρα συγκρότησης της τάξης, γίνονται αντικείμενο μιας σκληρής σύγκρουσης μεταξύ των δυνάμεων που υπερασπίζονται το αστικό σύστημα και εκείνων που θέλουν να το ανατρέψουν.
Γιατί τόσο ενδιαφέρον για την εργατική τάξη; Γιατί η τάξη αυτή είναι καθολική, όπως είπε ο Μαρξ. Η πρωτοπορία της λοιπόν δεν ορίζεται μόνο από τη θέση της στην παραγωγή αλλά και από αυτόν τον καθολικό της χαρακτήρα.
Αυτό, βέβαια, δεν είναι κάτι που διαμορφώνεται μια δια παντός. Ό,τι κατακτήθηκε μπορεί να ανατραπεί, τόσο στους όρους ζωής της εργατικής τάξης, όσο και στη συνείδησή της. Φυσικά η ιστορία έχει μια συνέχεια, κάθε παρελθόν εγγράφει το μέλλον, και κάθε νίκη ή ήττα μένει παρακαταθήκη στη συλλογική συνείδηση.
Και ταυτόχρονα έχει ανατροπές, μια ασυνεχή και αλματώδη ανάπτυξη.
Εξ ου και ο ιδεολογικός, πολιτικός και κοινωνικός αγώνας που βρίσκεται σε συνεχή ένταση, ακόμη κι όταν τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του δεν είναι εκκωφαντικά.
Τα τελευταία χρόνια οι δυνάμεις που υπερασπίζονται τις καπιταλιστικές σχέσεις, έχουν επιδείξει εξαιρετική ικανότητα να κατακερματίζουν και να ενσωματώνουν την εργατική τάξη.
Όπως σημειώνουν οι επιμελητές του βιβλίου του Ίστβαν Μέσαρος «Πέρα από το κεφάλαιο» (εκδ. Α/συνέχεια) « Η καλπάζουσα τεχνολογική ανάπτυξη (η λεγόμενη 4η βιομηχανική επανάσταση) και ο τεχνοουτοπισμός που τη συνοδεύει ανοίγουν δρόμο προς νέους τρόπους μετάθεσης των δομικών αντιφάσεων του κεφαλαίου. Αυτοί συνίστανται τόσο στην κανονικοποίηση πολύ πιο εκλεπτυσμένων μεθόδων ελέγχου του πληθυσμού (κάτι που είναι κρίσιμης σημασίας αφού πλέον η τεχνολογία αφαιρεί από ανθρώπους από την εργασία με μεγαλύτερο ρυθμό από ό,τι προσθέτει, δημιουργώντας όλο και πιο διογκωμένους “πλεονάζοντες” πληθυσμούς) όσο και στη δημιουργίας ενός νέου ανθρωπότυπου που να συμβαδίζει με τις νέες πρακτικές παραγωγής και κατανάλωσης».
Φυσικά, δεν πρόκειται για προϊόν μόνο της σύγχρονης εποχής, ούτε μόνο της τεχνολογίας. Η μάχη αυτή είναι παλιά, αλλά αλλάζει πίστες με τις αλλαγές των συνθηκών και των μέσων. Και σήμερα το φαινόμενο έχει πάρει εκρηκτικές διαστάσεις, και κάθε υποτίμησή του κοστίζει πολύ ακριβά.
Υπό αυτή την έννοια περίοπτη θέση στο κάδρο των αντεπαναστατικών θεωριών είναι εκείνες που αποδομούν την μαρξιστική θεωρία στο κρίσιμο ζήτημα της καθολικότητας της εργατικής τάξης, ως πρωτοπόρας τάξης της κοινωνίας, και την αντικαθιστούν με τα επί μέρους κινήματα τα οποία κατακερματίζουν τα επαναστατικά υποκείμενα και τις διεκδικήσεις τους.
Θα ήταν σοβαρή συμβολή, αν τα κόμματα και οι κινήσεις που υπερασπίζονται το μαρξισμό, ασχολούνταν συστηματικά στα προγράμματα και τις θέσεις τους, με το ζήτημα της διαμόρφωσης της συνείδησης της σύγχρονης εργατικής τάξης. Κάτι που σήμερα περνάει σε γενικές αναφορές, πιστοποιώντας τη σχετική αμηχανία.
