Ακολουθεί το Β΄ Μέρος του άρθρου: «Μια αναγκαία συζήτηση για το δημόσιο και το ιδιωτικό, τρία χρόνια μετά το έγκλημα των Τεμπών».
Το Α΄ Μέρος καταπιάστηκε με το ζήτημα των σχέσεων μεταξύ ιδιωτικού και κρατικού κεφαλαίου και των φορέων τους, την ιδιωτική- προσωποποιημένη αστική τάξη και την κρατική συλλογική γραφειοκρατική αστική τάξη αντίστοιχα. Εξέτασε το ζήτημα των ιδιωτικοποιήσεων, καθώς και των κρατικοποιήσεων, τόσο στο πλαίσιο του καπιταλισμού όσο και κατά τη μετεπαναστατική μεταβατική περίοδο από τον καπιταλισμό στον σοσιαλισμό-κομμουνισμό. Εξέτασε επίσης τον εργατικό έλεγχο ως όπλο πάλης και μοχλό σύγκρουσης και ρήξης με τον καπιταλισμό. Υποστηρίχθηκε ότι, έως ότου —και ακριβώς για να— ωριμάσουν οι συνθήκες για την επαναστατική κατάκτηση της εξουσίας από την εργατική τάξη και τους συμμάχους της, είναι αναγκαίο από σήμερα να διεξάγεται ένας σαφής και συνεπής πολιτικός αγώνας. Μια πάλη για δημόσιες επιχειρήσεις με εργατικό, κοινωνικό και δημοκρατικό έλεγχο σε όλους τους στρατηγικά κρίσιμους τομείς της οικονομίας. Μέσω αυτού του αγώνα ανοίγεται ο δρόμος προς τον τελικό στόχο: την κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής και τη δωρεάν πρόσβαση στα δημόσια αγαθά.
- Οι σχέσεις ιδιοκτησίας και η εμπειρία της Οκτωβριανής επανάστασης.
Οι σχέσεις ιδιοκτησίας αποτελούν οργανικό και θεμελιώδη παράγοντα των σχέσεων παραγωγής, όμως δεν ταυτίζονται με αυτές.
Στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα, περίπου στα τέλη της δεκαετίας του 1920-1930, κάτω από την επήρεια μιας απλουστευμένης αντίληψης της Μαρξικής θεωρίας, οι νομικές μορφές ιδιοκτησίας ταυτίστηκαν με τις σχέσεις παραγωγής.
Το ζήτημα είναι κεφαλαιώδους σημασίας όχι μόνο για την ερμηνεία του παρελθόντος όσο, αλλά και κυρίως, για τις μελλούμενες κομμουνιστικές επαναστάσεις. Επομένως, είναι ζήτημα καθοριστικής σημασίας να αναδειχθούν εκ νέου τα «ξεχασμένα», αλλά βαθιά καθοριστικά, συστατικά των παραγωγικών σχέσεων, ώστε, μαζί με τις σχέσεις ιδιοκτησίας, να προσδιορίζουν με σαφήνεια τον χαρακτήρα τους.
Τα συστατικά αυτά περιλαμβάνουν:
Την παραγωγή και τη διανομή με σκοπό το κέρδος ή την ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών. Την ύπαρξη ή μη αστικού κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας.
Την ύπαρξη ή μη χρήματος. Την εργασία που ασκείται είτε υπό εξωτερικό καταναγκασμό είτε με εσωτερικό (εθελοντικό) κίνητρο.
Την ύπαρξη ή μη κοινωνικών τάξεων, την ύπαρξη ή μη διευθυντών και διευθυνόμενων, διοικητών και διοικούμενων. Την άρση ή μη του διαχωρισμού μεταξύ χειρωνακτικής και διανοητικής εργασίας, πόλης και υπαίθρου, ανθρώπου και φύσης.
Η αρχική νίκη της Οχτωβριανής Επανάστασης του 1917, με άμεσο στόχο αντιιμπεριαλιστικό-αντικαπιταλιστικό και τελικό σκοπό σοσιαλιστικό-κομμουνιστικό, επέβαλε μέτρα κοινωνικού και πολιτικού χαρακτήρα κοσμοϊστορικής σημασίας, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια, τα οποία άλλαξαν προς το καλύτερο τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων, όπως:
- Πραγματοποιήθηκε η κρατικοποίηση των τραπεζών και των βασικών μέσων παραγωγής.
- Υλοποιήθηκε η αναδιανομή της γης στους αγρότες χωρίς αποζημίωση των πρώην γαιοκτημόνων, μέσω της δήμευσης των μεγάλων τσιφλικιών.
- Θεσμοθετήθηκε το οκτάωρο και καθιερώθηκε ο εργατικός έλεγχος στις επιχειρήσεις μέσω των εργατικών συμβουλίων (σοβιέτ).
- Νομιμοποιήθηκαν οι απεργίες και τα συνδικάτα ως μορφές οργάνωσης της εργατικής τάξης.
- Κατοχυρώθηκαν πλήρη πολιτικά δικαιώματα για τις γυναίκες, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος ψήφου και της ισότιμης συμμετοχής στη δημόσια και πολιτική ζωή.
- Καθιερώθηκε ο πολιτικός γάμος και το δικαίωμα διαζυγίου, ενώ το 1920 νομιμοποιήθηκαν οι αμβλώσεις, για πρώτη φορά διεθνώς.
- Θεσπίστηκε κρατικό, δωρεάν σύστημα υγείας, θεμελιώθηκε η κοινωνική ασφάλιση των εργαζομένων και καθιερώθηκαν παροχές μητρότητας ως στοιχεία κοινωνικής προστασίας.
- Αναπτύχθηκαν εκτεταμένες εκστρατείες εξάλειψης του αναλφαβητισμού, θεσπίστηκε δωρεάν και υποχρεωτική εκπαίδευση και διασφαλίστηκε η πρόσβαση εργατών και αγροτών στην ανώτερη εκπαίδευση.
- Καταβλήθηκαν προσπάθειες ενίσχυσης της αξίας χρήσης έναντι της ανταλλακτικής αξίας.
- Εμφανίστηκαν στοιχεία εργασίας με εσωτερικά κίνητρα, σε αντιδιαστολή προς την εργασία που επιβάλλεται από τον εξωτερικό οικονομικό καταναγκασμό.
Όπως έδειξε η ιστορική πείρα, τα παραπάνω και άλλα επαναστατικά μέτρα που πάρθηκαν ήταν αναγκαία, αποτελούσαν βαθιά ρήγματα στον καπιταλισμό και επέδρασσαν στο εργατικό κίνημα σε Ανατολή και Δύση.
Δεν ήταν όμως από μόνα τους ικανά να αλλάξουν τις εκμεταλλευτικές σχέσεις παραγωγής και να δημιουργήσουν μια νέα κοινωνία πέρα από το κεφάλαιο, απαλλαγμένη από την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
- Κρίσιμο ερώτημα: Ιδιωτική ή πανκοινωνική ιδιοκτησία
Ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της εξέλιξης της ταξικής πάλης και της κομμουνιστικής προοπτικής έχει η διερεύνηση των σχέσεων ιδιοκτησίας στη Σοβιετική Ένωση. Οι σχέσεις ιδιοκτησίας ήταν συλλογικές και όχι ατομικές, αλλά δεν έπαψαν να παραμένουν ιδιωτικές. Ο συλλογικός χαρακτήρας των μέσων παραγωγής δεν ασκούνταν απ’ όλη την κοινωνία, αλλά από μια κοινωνική ομάδα
Επομένως, ήταν συλλογική ιδιωτική ιδιοκτησία και όχι πανκοινωνική ιδιοκτησία.
Σε ό,τι αφορά τις σχέσεις ιδιοκτησίας, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν πρόκειται για κρατική, συλλογική ή ατομική ιδιοκτησία, αλλά αν πρόκειται για ιδιωτική ή πανκοινωνική ιδιοκτησία.
Κι αυτό γιατί:
α) η κρατική ή η συλλογική ιδιοκτησία δεν ταυτίζεται με την πανκοινωνική
β) η ιδιωτική ιδιοκτησία μπορεί να έχει ατομικό αλλά και συλλογικό χαρακτήρα.
Βασικό κοινό χαρακτηριστικό όλων των εκμεταλλευτικών σχέσεων ιδιοκτησίας είναι ότι, είτε παίρνουν τη μορφή της ατομικής είτε της συλλογικής ιδιοκτησίας, η ιδιοκτησία παραμένει ιδιωτική.
Συνεπώς, η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής και η αντικατάστασή της από μορφές συλλογικής ή κρατικής ιδιοκτησίας δεν συνεπάγεται αυτόματα την κατάργηση της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο.
Η κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής σημαίνει ότι ο έλεγχος, η κατοχή τους και η ιδιοποίηση του παραγόμενου κοινωνικού πλούτου ανήκουν άμεσα στους ίδιους τους ισότιμα συνεταιρισμένους παραγωγούς και σε όλα τα μέλη της κοινωνίας, όχι στο εργατικό κράτος, ούτε σε ξεχωριστά φυσικά ή νομικά πρόσωπα.
Για να πάρει σάρκα και οστά η κοινωνικοποίηση, προϋποθέτει την πλήρη κατάργηση των εκμεταλλευτικών αστικών σχέσεων παραγωγής. Εν τέλει, δεν μπορεί να υπάρξει κοινωνικοποίηση στο πλαίσιο καμίας ταξικής, εκμεταλλευτικής κοινωνίας. Ο Φρ. Ένγκελς μιλά για «διαδικασία κοινωνικοποίησης», δηλαδή για μια ιστορική πορεία που προϋποθέτει την ύπαρξη εργατικής εξουσίας και ολοκληρώνεται στον κομμουνισμό.
- Η κυριότητα των μέσων παραγωγής κρίνεται στην παραγωγή και στην κοινωνία
Η ταύτιση της κρατικοποίησης με την κοινωνικοποίηση υπηρέτησε την άρχουσα τάξη των χωρών του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού καθώς απέκρυπτε τον εκμεταλλευτικό χαρακτήρα των σχέσεων παραγωγής.
Επικαλούμενη την εργατική τάξη και τον επιστημονικό σοσιαλισμό, η τάξη αυτή, με στόχο να διασφαλίσει και να αναπαράγει τα ιδιαίτερα συμφέροντά της, συσκότιζε την ταξική πάλη στις μετεπαναστατικές κοινωνίες, συκοφαντούσε και, τελικά, υπονόμευε τις απελευθερωτικές ιδέες και τα ιδανικά του κομμουνισμού.
Η ουσιαστική κυριότητα και ο έλεγχος των μέσων παραγωγής και του παραγόμενου προϊόντος — που αποτελούν το σκληρό πεδίο της ταξικής πάλης — κρίνονται μέσα στη διαδικασία της παραγωγής και όχι από το ποιο κόμμα κατέχει την εξουσία στο «όνομα» της εργατικής τάξης. Καθορίζονται από το βάθος και την ποιότητα της εργατικής δημοκρατίας, από τη δημοκρατία των ίδιων των εργαζόμενων-παραγωγών, δηλαδή από την πραγματική και ουσιαστική εξουσία που αυτοί ασκούν στα εργοστάσια, στις επιχειρήσεις, στο κράτος κ.λπ.
Για όσο διάστημα η εργατική τάξη δεν ασκεί την πολιτική εξουσία άμεσα, αλλά μέσω των κομμάτων της, παραμένει κρίσιμης σημασίας η διατήρηση της αυτοτέλειας των οργάνων εργατικής πολιτικής.
Συνδικάτα, εργατικά συμβούλια, λαϊκές επιτροπές ή άλλες μορφές οργάνωσης που αναδεικνύει η ταξική πάλη δεν πρέπει να μετατρέπονται σε διοικητικά παραρτήματα της κρατικής εξουσίας ή σε εργαλεία εφαρμογής της πολιτικής του κυβερνώντος κόμματος.
Η ανεξαρτησία των οργάνων της εργατικής πολιτικής αποτελεί βασικό όρο για τη διατήρηση του ταξικού τους χαρακτήρα και για την αποτροπή της υποταγής τους στη λογική του κρατικού μηχανισμού. Η εργατική πολιτική δεν επιτρέπεται να ταυτιστεί με την κρατική πολιτική. Η συγχώνευσή τους οδηγεί στη διολίσθηση του επαναστατικού προσανατολισμού της πρώτης ακόμη κι όταν η δεύτερη ασκείται «στο όνομα» της εργατικής τάξης.
Πάνω απ’ όλα απαιτείται η επανάσταση να είναι νόμιμο και κατοχυρωμένο δικαίωμα των εργαζομένων.
Οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν το δικαίωμα να εκλέγουν και ανακαλούν άμεσα τα δικά τους κρατικά όργανα εξουσίας-ακόμα και την κυβέρνηση- όποτε κρίνουν ότι αυτά έρχονται σε αντίθεση με την προώθηση των επαναστατικών στόχων και επιδιώξεών τους.
Σε όλη τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής και της αυτοδιεύθυνσης της κοινωνίας κρίσιμος και καθοριστικός θα είναι ο ρόλος της στρατηγικής πρωτοπορίας, του επαναστατικού κομμουνιστικού κόμματος, το οποίο οφείλει να αποδεικνύει στην πράξη τον πρωτοπόρο ρόλο του.
- Η σημασία της εργατικής αυτοδιεύθυνσης στην υπέρβαση της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας και του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής
Η εργατική αυτοδιεύθυνση δεν επιβάλλεται με διοικητικές αποφάσεις αποτελεί το αποτέλεσμα ενός μακροχρόνου ιδεολογικού και ταξικού αγώνα, ο οποίος επηρεάζει και επηρεάζεται από τις ίδιες τις συνθήκες παραγωγής.
Αποτελεί συνθήκη στρατηγικής σημασίας για την κατάργηση της αστικής ιδιοκτησίας, και του εμπορευματικού χαρακτήρα της παραγωγής, καθώς καταργεί το διευθυντικό δικαίωμα και πλήττει καίρια: την αστική κοινωνική ιεραρχία, τον αντιδραστικό κοινωνικό καταμερισμό της εργασίας, τον νόμο της αξίας και της υπεραξίας, την εργασία υπό εξωτερικό καταναγκασμό και, αντίθετα, προωθεί την εργασία με εσωτερικό κίνητρο (εθελοντική), που συνιστούν θεμελιώδη και ουσιαστικά στοιχεία των νέων παραγωγικών σχέσεων.
Η εργατική αυτοδιεύθυνση και η προώθηση της κοινωνικοποίησης συνδέονται άρρηκτα με τον πανκοινωνικό σχεδιασμό της παραγωγής, της διανομής και της κατανάλωσης, καθώς και με τους αντίστοιχους θεσμούς του απονεκρούμενου εργατικού κράτους.
- Κεντρικός σχεδιασμός και κρατική ιδιοκτησία αναγκαίες αλλά όχι ικανές συνθήκες για την κοινωνικοποίηση των μέσων παραγωγής.
Ο σχεδιασμός της παραγωγής της διανομής και της κατανάλωσης είναι αναγκαίος για την εκπλήρωση των κοινωνικών αναγκών, διότι χρειάζονται να συνεργάζονται όλες οι επιμέρους μονάδες(εργοστάσια υπηρεσίες, κρατικές οντότητες) κ.λπ., για την ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών.
Ο σχεδιασμός και γενικά το κοινωνικο σχέδιο αποτελεί βασική προϋπόθεση για την άρνηση και την υπέρβαση της αγοράς και του νόμου του ανταγωνισμού που σαν βάση τους έχουν την ιδιωτική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής, το κέρδος και την άντληση υπεραξίας.
Ορισμένα μέτρα σχεδιασμού είναι αναγκασμένη να παίρνει και η αστική τάξη, παρεμβαίνοντας στην αγορά αλλά κάτω από την λογική του κέρδους και της καπιταλιστικής ιδιοκτησίας. Γι’ αυτό το λόγο ποτέ δεν μπορεί να υπερβεί την αναρχία της αγοράς και του ανταγωνισμού αδυνατώντας να εκπληρώσει τις κοινωνικές ανάγκες της εργατικής τάξης και του λαού.
Η Σοβιετική ένωση έκανε ένα σημαντικό ρήγμα με την κατάκτηση του κρατικού κεντρικού σχεδιασμού. Όμως ο κεντρικός κρατικός σχεδιασμός δεν αποτελεί μια ουδέτερη τεχνική λειτουργία. Ο ταξικός του χαρακτήρας εξαρτάται από το ποια τάξη κατέχει την πολιτική εξουσία. Αλληλοεπιδρά με την ταξική πάλη, την επηρεάζει και επηρεάζεται από αυτή.
Η μετεπαναστατική εργατική κρατική ιδιοκτησία και ο κεντρικός σχεδιασμός επεμβαίνουν δραστικά στην παραγωγή και την οικονομία αποτελούν αναγκαίες, αλλά όχι από μόνες τους ικανές συνθήκες για την κοινωνικοποίηση.
Η ταύτιση του κρατικού σχεδιασμού με την κατάργηση των εμπορευματικών σχέσεων υποτιμά —ή και αγνοεί— τις αντιφάσεις και τη διαπάλη που αναπτύσσονται τόσο στο εσωτερικό των κρατικών επιχειρήσεων όσο και ευρύτερα στην οικονομία και την κοινωνία. Στις μετεπαναστατικές μεταβατικές κοινωνίες, από τον καπιταλισμό προς τον σοσιαλισμό -κομμουνισμό, παρά την ενίσχυση του κρατικού τομέα μέσω των κρατικοποιήσεων, εξακολουθούν να υπάρχουν εμπορευματικές σχέσεις.
Οι επιχειρήσεις ανταλλάσσουν προϊόντα μέσω τιμών και οι εργαζόμενοι αμείβονται με μισθούς.
Η ύπαρξη τιμών και μισθών απορρέει από τη βασική αντίφαση ανάμεσα στον ιδιωτικό και κατακερματισμένο χαρακτήρα της εργασίας και στον κοινωνικό χαρακτήρα της παραγωγής.
Εφόσον αυτή η αντίφαση παραμένει, παραμένουν και οι εμπορευματικές μορφές.
Η εκπόνηση και κατάρτιση του σχεδίου από τους «ειδικούς» και η εκτέλεσή του από τους παραγωγούς αναπαράγει τροποποιημένες μορφές των αστικών εκμεταλλευτικών σχέσεων παραγωγής. Γιατί;
Διότι, όπως έδειξε η εμπειρία των χωρών του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού, η λειτουργία του κεντρικού κρατικού σχεδιασμού βασίστηκε στην ύπαρξη και αναπαραγωγή ενός ιδιαίτερου στρώματος ανθρώπων που αποφάσιζαν και διεύθυναν.
Αυτό το στρώμα — αποτελούμενο από τα ανώτερα και ανώτατα στελέχη του κρατικού σχεδιασμού — οργανώθηκε σε έναν ξεχωριστό μηχανισμό με κάθετη ιεραρχική δομή, αναπαράγοντας τη σχέση διευθυντών και διευθυνόμενων. Αποτελούσε τμήμα μιας τάξης που προσδιορίζονταν από τον αστικό καταμερισμό της εργασίας. Δρούσε στο όνομα, αλλά σε βάρος της εργατικής τάξης και του επιστημονικού σοσιαλισμού, αναπαράγοντας την εκμετάλλευση. Αυτοπαρουσιάζονταν ως μέρος της εργατικής εξουσίας, αλλά στην πράξη δεν ήταν παρά η μεταμφίεση της τροποποιημένης καπιταλιστικής ιεραρχίας και εξουσίας.
- Από τον κρατικό στον πανκοινωνικό κεντρικό σχεδιασμό
Η προώθηση της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής καθιστά αναγκαίο έναν κεντρικό πανκοινωνικό σχεδιασμό από τα κάτω προς τα πάνω.
Από τις πρώτες μέρες της επανάστασης, η ενεργή συμμετοχή και ο αποφασιστικός ρόλος όλων των εργαζομένων στον κρατικό σχεδιασμό συγκεντρώνει δυνάμεις και εμπειρία, προετοιμάζοντας το ποιοτικό άλμα προς τον πανκοινωνικό κεντρικό σχεδιασμό.
Ο πανκοινωνικός κεντρικός σχεδιασμός αποτρέπει τον κατακερματισμό και επιβάλλει τη συνεργασία κάθε επιμέρους επιχείρησης, κάθε μορφής εργατικής αυτοδιεύθυνσης, σε εθνικό, περιφερειακό και παγκόσμιο επίπεδο, προς όφελος του γενικού κοινωνικού συμφέροντος. Χωρίς πανκοινωνικό κεντρικό σχεδιασμό, η εργατική αυτοδιεύθυνση εκφυλίζεται σε μια συλλογική, αλλά στην πράξη ιδιωτική, “εργατική ιδιοκτησία” ανταγωνιστικών μεταξύ τους επιχειρήσεων, γεγονός που διατηρεί τον κλονισμένο, αλλά υπαρκτό και εκμεταλλευτικό χαρακτήρα των σχέσεων παραγωγής.
Το κοινωνικό σχέδιο αποκτά σοσιαλιστικό–κομμουνιστικό προσανατολισμό όταν οι ίδιοι οι άμεσοι παραγωγοί συνειδητά σχεδιάζουν, αποφασίζουν και υλοποιούν τι, πώς και για ποιον θα παραχθεί.
Με αυτόν τον τρόπο, η εργασία μετατρέπεται σε άμεσα κοινωνική δραστηριότητα και θέτει τα θεμέλια για την κατάργηση της μισθωτής εργασίας, καθώς και των εμπορευματικών και χρηματικών σχέσεων. Κατά συνέπεια, η αυτοδιεύθυνση των εργαζομένων στην παραγωγή δημιουργεί νέες κοινωνικές σχέσεις και ανοίγει τον δρόμο για την υπέρβαση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής.
Οι ίδιοι οι παραγωγοί εκπονούν, αποφασίζουν και υλοποιούν το δικό τους σχέδιο, ενώ οι εντεταλμένοι εκπρόσωποί τους συμμετέχουν, όταν κρίνεται σκόπιμο, σε συλλογικά όργανα και συμβούλια, όπως αυτά καθορίζονται συλλογικά.Αυτοί οι εκπρόσωποι – εντολοδόχοι θα είναι αιρετοί, ανακλητοί ανά πάσα στιγμή από τους εκλογείς τους και θα αμείβονται με τον μέσο εργατικό μισθό, χωρίς κανένα προνόμιο.
Γι’ αυτούς τους λόγους, η κοινωνικοποίηση προϋποθέτει την εργατική αυτοδιεύθυνση στην παραγωγή, στις επιχειρήσεις και στις υπηρεσίες, η οποία συνιστά ποιοτικό άλμα τόσο σε σχέση με την εργατική κρατική ιδιοκτησία όσο και με τον εργατικό έλεγχο.
- Από την εργατική αυτοδιεύθνση και τον πανκοινωνικό σχεδιασμό, στην κοινωνία των ελευθέρα συνεταιρισμένων παραγωγών
Η κοινωνικοποίηση δεν είναι εσωτερική υπόθεση στο πλαίσιο ενός εθνικού κράτους. Είναι διεθνής διαδικασία, μέρος της παγκόσμιας ταξικής πάλης. Ο καπιταλισμός είναι παγκόσμιος – το ίδιο και η κομμουνιστική επανάσταση που θα τον καταργήσει.
Στην πορεία αυτή, η εξάλειψη της μισθωτής εργασίας, του καταμερισμού εργασίας και της διάκρισης μεταξύ ιδιωτικού και πανκοινωνικού συμφέροντος, αποτελούν προϋποθέσεις για να πάψει ο άνθρωπος να ‘ναι αιχμάλωτος των εκμεταλλευτικών παραγωγικών σχέσεων.
Η κατάργηση της εμπορευματικής μορφής των προϊόντων και της «αξίας» σημαίνει μετάβαση σε έναν ανώτερο βαθμό οργάνωσης της παραγωγής, όπου η κοινωνία γνωρίζει τι, πώς και γιατί παράγει και μπορεί να το κάνει συνειδητά, συλλογικά και χωρίς εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο. Μπορεί να το κάνει χωρίς την ύπαρξη των «ειδικών» και των «στελεχών του κεντρικού κρατικού σχεδιασμού».
Η κομμουνιστική κοινωνία, απαλλαγμένη από την ανάγκη εμπορευματικής ανταλλαγής, καταστρώνει το σχέδιο παραγωγής της με βάση τα διαθέσιμα παραγωγικά μέσα, και κυρίως, με τη διαθέσιμη εργατική δύναμη.
Γνωρίζοντας πόση εργασία απαιτείται για κάθε αγαθό και ποια είναι η χρησιμότητά του, μπορεί να οργανώσει την παραγωγή με γνώμονα τη μέγιστη κοινωνική ωφελιμότητα.
Ο σχεδιασμός γίνεται με άξονα τις πραγματικές ανάγκες και δυνατότητες και όχι το κέρδος.
Οι άνθρωποι μπορούν να κανονίζουν την παραγωγή τους με απλό τρόπο, χωρίς την διαμεσολάβηση της περιβόητης «αξίας».
Στην κομμουνιστική κοινωνία, όπου η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο θα έχει εξαλειφθεί, η τεχνολογία δεν θα λειτουργεί ως μέσο ελέγχου, χειραγώγησης, παρακολούθησης ή κυριαρχίας, αλλά ως θεμέλιο για τη συλλογική αυτοδιεύθυνση της κοινωνίας.
Οι υλικές υποδομές παραγωγής, πληροφόρησης και επικοινωνίας θα σχεδιάζονται και θα οργανώνονται ώστε να υπηρετούν την αυτοκυβέρνηση των ίδιων των ανθρώπων.
Τα σύγχρονα δίκτυα επικοινωνίας θα προσφέρουν σε κάθε μέλος της κοινωνίας την ισότιμη δυνατότητα συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων, διευκολύνοντας τη διαρκή ανταλλαγή γνώσης, αναγκών και δυνατοτήτων ανάμεσα στους ανθρώπους και το περιβάλλον τους.
Η ανεμπόδιστη και άμεση διακίνηση της πληροφορίας θα αποτελέσει το θεμέλιο για την άσκηση άμεσης δημοκρατίας σε όλες τις σφαίρες της κοινωνικής ζωής.
Η αυτοδιοικούμενη κομμουνιστική κοινωνία θα περιορίσει στο ελάχιστο τους θεσμούς αντιπροσώπευσης, προωθώντας την οικοδόμηση δικτύων οριζόντιας συμμετοχής, όπου κάθε άτομο θα συμμετέχει ισότιμα στη λήψη αποφάσεων και στη διαμόρφωση συλλογικών στόχων.
Η κοινωνία θα βασίζεται στην ελεύθερη, ισότιμη και συνειδητή ρύθμιση των σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων και μεταξύ ανθρώπων και φύσης.
Ο δρόμος είναι μακρύς και δύσκολος, αλλά είναι ο μόνος που αξίζει να βαδίσει η ανθρωπότητα.
Γιατί στο τέλος του υπάρχει το τέλος της εξουσίας. Υπάρχει ο άνθρωπος ελεύθερος, σε μια κοινωνία δίχως κράτος, δίχως τάξεις, δίχως αλλοτρίωση και αποξένωση, όπου η αυτοανάπτυξη της προσωπικότητας κάθε ανθρώπου γίνεται η θεμελιώδης αρχή της ζωής και της κοινωνικής οργάνωσης.
Γιατί μόνο ο κομμουνισμός μπορεί να ανακόψει την καταστροφική τροχιά στην οποία οδηγεί την ανθρωπότητα ο καπιταλισμός.
Για όλους αυτούς τους λόγους που αναπτύχθηκαν στα δύο μέρη του άρθρου, το σύγχρονο εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα πρέπει σήμερα να παλεύει για δημόσια ιδιοκτησία με εργατικό, κοινωνικό και δημοκρατικό έλεγχο, και ταυτόχρονα να γράψει στις σημαίες του το σύνθημα: «Κοινωνικοποίηση όλων των μέσων παραγωγής».
