Το κείμενο που ακολουθεί προέρχεται από την παρουσίαση της Ειρήνης Νεδέλκου στην Εργατική Λέσχη Νέας Σμύρνης με θέμα το βιβλίο της που έχει τίτλο «Η επίδραση του Ελληνικού Πολιτισμού στην Κούβα».
Στο πάζλ των τελευταίων παγκόσμιων εξελίξεων, η Κούβα βρίσκεται και πάλι στο μάτι του κυκλώνα. Ο οικονομικός πόλεμος που διεξάγουν οι ΗΠΑ εναντίον της, εντείνεται. Από που άραγε προκύπτει η δύναμη του κουβανικού λαού να αντιστέκεται δεκάδες χρόνια, προκαλώντας παγκόσμιο θαυμασμό; Είμαι από αυτούς που πιστεύουν ότι η γνώση του παρελθόντος και η διαφύλαξη της πολιτιστικής κληρονομιάς, βοηθά στην κατανόηση του παρόντος και στην αντιμετώπιση του μέλλοντος. Δεν είναι τυχαίο ότι οι υποψήφιοι κατακτητές του κάθε λαού, για να πετύχουν τον στόχο τους, κύριο μέλημά τους είναι και η ισοπέδωση του πολιτισμού του. Άρα, στο να εστιάσουμε σε ποιες αξίες και γνώσεις βασίζεται ιστορικά ο κουβανικός λαός και ο κάθε λαός, βοηθά να τον κατανοήσουμε καλύτερα στο σήμερα. Αξίες και γνώσεις που άντλησε από τα έθνη που τον έπλασαν: τον ισπανικό και γενικότερα τον ευρωπαϊκό, τον αφρικανικό, τον κινεζικό και άλλων σε μικρότερο βαθμό. Διότι τα χαρακτηριστικά ενός λαού, δεν ξεπηδάνε από το πουθενά, αλλά πλάθονται σιγά σιγά, επί αιώνες και χιλιετίες, επηρεασμένα από τα ερεθίσματα που δέχεται. Το παρόν πόνημα ασχολείται με τον τρόπο ενσωμάτωσης του ελληνικού πολιτισμού στον κουβανικό, που συνοδεύεται με φωτογραφικό υλικό ως αποδεικτικό στοιχείο, αλλά και απολαυστικό.
Αναγέννηση και Ανακάλυψη της Αμερικής συμπίπτουν. Ο άνθρωπος αποκτά πλήρη γνώση της υφηλίου. Η θέση κλειδί της Κούβας για την Αμερική, -όπως και της Ελλάδας στη Μεσόγειο- άλλοτε υποχρεωτικό πέρασμα των καραβιών του Ισπανού αυτοκράτορα, της προσέδωσε αρχικά έναν πολυπολιτισμικό και κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, με κυρίαρχο το ισπανικό στοιχείο. Αργότερα, νεαροί Κουβανοί όπως και πολλοί Λατινοαμερικανοί, μορφώθηκαν ιδίως στο Παρίσι του Φωτός, απ’ όπου επέστρεψαν στην πατρίδα τους με διάφορα ευρωπαϊκά ρεύματα, για να τα αναδημιουργήσουν μέσα στις ντόπιες συνθήκες, προς όφελος της χώρας τους. Έτσι το ελληνικό στοιχείο φτάνει στην Κούβα, όπου συμβιώνει με τα τόσα άλλα. Στοιχείο που επηρεάζει την γλώσσα, την εκπαίδευση, τη φιλοσοφία, την αρχιτεκτονική, τις διάφορες τέχνες.
Η διαμόρφωση της κουβανικής συνείδησης τοποθετείται σχεδόν έναν αιώνα προτού η Κούβα κηρύξει, το 1898, την ανεξαρτησία της από την Μητέρα Ισπανία. Άρα στην τότε νεογέννητη ντόπια αστική τάξη τίθεται ένα υπαρξιακό ζήτημα. Πρέπει να αναδείξει τις δικές της ρίζες και ένα κουβανικό παρελθόν, που θα τα «βρει» στα ελληνικά και λατινικά προτάγματα που αναδεικνύουν την αριστοκρατική καταγωγή της και δίνουν κύρος στους ρήτορες που καλούνται να κυβερνήσουν. Αυτό το κλασικό πνεύμα καθιερώθηκε και ως μέσο και ύφος της υλικής της ζωής, όπως θα δούμε.
Το ελληνικό γλωσσικό στοιχείο επιβίωσε αν και με σκαμπανεβάσματα σε όλες τις εποχές, μέχρι σήμερα. Μουσικό περιοδικό ονομάστηκε Apolo Habanero, το σύνολο των ποιητών Ο Κουβανέζικος Παρνασσός, συχνά συναντάμε ιστορικά και μυθολογικά ελληνικά ονόματα σε άτομα, επιχειρήσεις, συνεταιρισμούς, οργανώσεις, καταστήματα, τοπωνύμια. Στην καθημερινότητά του, ο Κουβανός ανατρέχει στην ελληνική γλωσσική πηγή για να εκφράσει μια ιδέα, μια έννοια ή απλός από μίμηση: σωκρατική αναζήτηση της αλήθειας, βυζαντινολογία, ελληνικές καλένδες, αριστοτελική δημοκρατία, μαραθώνια συζήτηση κλπ.
Διδασκαλία και ελληνική φιλοσοφία. Η πρώτη εκπαίδευση που εφαρμόστηκε στην Κούβα ήταν ισπανική, άρα σχολαστική και ελλήνο-λατινική. Αργότερα υιοθετείται ο παγκόσμιος νεοκλασικός αναβρασμός, ως σύμβολο ρήξης με το αποικιακό καθεστώς.
Τον 19ο αι., από την πληθώρα ρευμάτων που κυκλοφορούσαν τότε, όπως του θετικισμού και του επιστημονισμού, προτιμήθηκε μια ουμανιστική φιλοσοφία της διδασκαλίας που την βρήκαν στον ελληνικό πολιτισμό, ως μέσο που εξυψώνει, εμπλουτίζει και εξοπλίζει το πνεύμα των νέων Κουβανών με τις μεγαλύτερες ηθικές, ηθολογικές και αισθητικές αξίες. Εκδόθηκαν έργα Κουβανών για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας, της φιλοσοφίας, των λογοτεχνικών έργων κ.α. Άνθησαν οι φοιτητικές θεατρικές παραστάσεις των αρχαίων ελληνικών τραγωδιών, μετέπειτα έμπνευση συγγραφέων δραματικών έργων για να αντικατοπτρίσουν τη σύγχρονη κουβανική πραγματικότητα.
Η ελληνική Επανάσταση του 1821 συνεπαίρνει τους Κουβανούς, πολλοί τους αποφασίζουν να ακολουθήσουν το παράδειγμά της για να απελευθερώσουν την πατρίδα τους. Προσβλέπουν στα ιδανικά της κλασικής Ελλάδας για μια δίκαιη, ανθρώπινη κοινωνία. Πρέπει να επιλύσουν και τα οξύτατα κοινωνικά υπάρχοντα προβλήματα, όπως η εφαρμογή η μη της σκλαβιάς, με όλο το ιδεολογικό της περιτύλιγμα, όπου ανακατεύουν και πάλι τον Αριστοτέλη. Επηρεασμένος από εκείνο το πνεύμα, γράφει ο φιλόσοφος Χόρχε Μανιάτς (1898-1961): «Οι Κουβανοί είμαστε σήμερα, περισσότερο από ποτέ, προετοιμασμένοι να εκτιμήσουμε ότι η κοινωνική αξιοπρέπεια είναι τόσο πολύτιμη όσο και η προσωπική, και ότι η θυσία των ανθρώπων για κείνη, θα είναι, ιστορικά, πάντα καρποφόρα».
Με την Αρχιτεκτονική και την πολεοδομία ασχολείται το επόμενο κεφάλαιο. Η Αβάνα υπήρξε από τις πιο λαμπρές πόλεις του ισπανικού στέμματος, μαζί με την πόλη του Μεξικού, την οποία ξεπέρασε σε πληθυσμό π.χ. το 1850, καταχτώντας έτσι τη δεύτερη θέση σε όλη την αυτοκρατορία, μετά την Μαδρίτη. Δεν είναι τυχαίο που η Ισπανία έκανε τα πάντα να μην τη χάσει. «Αυτό που εκπλήσσει στην Αβάνα δεν είναι η απουσία συντήρησης, ούτε καν η έξοχη αρχιτεκτονική της, αλλά το θαύμα ότι ακόμα και σήμερα υπάρχει τέτοιο μέρος», δηλώνει ο Αμερικανός αρχιτέκτονας Αντρές Ντουάνι.
Τίποτε όμως δεν είναι τυχαίο και τις αιτίες τέτοιας αρχιτεκτονικής αναπτύσσουμε στις σελίδες μας. Η μία είναι το τροπικό κλίμα που την ευνοεί και την αναπαράγει, η άλλη είναι ότι η άρχουσα τάξη της νεογέννητης Δημοκρατίας, αρεσκόμενη να καθρεφτίζεται στο έλληνο-ρωμαϊκό παρελθόν, επέβαλε αυτό το πνεύμα και ως τρόπο της υλικής της ζωής: έχτισε τις πόλεις με το ορθογώνιο Ιπποδάμειο σύστημα, όπου επιβιώνουν ελληνιστικές, ρωμαϊκές, νεοκλασικές προσόψεις, λεωφόροι με σιντριβάνια και μνημειακά σύνολα με αγάλματα μυθολογικών θεών κοκ. Πανεπιστήμια, νοσοκομεία, ξενοδοχεία, τράπεζες αναδεικνύουν την ισχύ τους με κλασικούς ρυθμούς, εκκλησίες με νεοκλασικό ύφος κοσμούν κεντρικές πλατείες χωριών και πόλεων. Στοιχεία αυτά που αναπαράγονται μέχρι και στις πιο απόμακρες γωνίες, αφομοιώνονται απ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα, συχνά σε θαυμαστή συμβίωση με το ύφος και τις λαϊκές τεχνικές. Τα φτωχά στρώματα αναπαρήγαγαν αυτό το μοντέλο σε ταπεινότερη βέβαια κλίμακα, μίμηση που στόχευε να επιδείξει μια ανύπαρκτη κοινωνική θέση, επίσης την αισθητική τους προσκόλληση προς αυτό το μοντέλο, που ακόμα επιβιώνει. Στον πολλαπλασιασμό τέτοιων αρχιτεκτονικών στοιχείων βοήθησε η βιομηχανική παραγωγή, τα προκάτ, η λεγόμενη κονσερβο-αρχιτεκτονική, με σχέδια που επιλέγονταν από κατάλογο.
Με αποτέλεσμα, ο σημερινός Κουβανός να κινείται ανάμεσα στις ελληνικές και ελληνορωμαϊκές κολόνες που τον προστατεύουν από τον καυτερό ήλιο ή τις καταρρακτώδεις βροχές στους δρόμους ή στο σπίτι του στα σχολεία τα παιδιά να παίζουν στην σκιά τους. Η τωρινή ζωή του Κουβανού κυλάει σε αυτό το πλαίσιο, σε μια κλίμακα που δεν υπάρχει αλλού. Άρα ποιό το παράξενο, τόσοι συγγραφείς και ποιητές να ονομάζουν την Κούβα «μεσογειακή»!
Ένα παράδειγμα μόνο: El Templete, ο Μικρός Ναός, με καθαρό κλασικό δωρικό ρυθμό, κοσμεί την επιβλητική Πλατεία των Αρμάτων της Παλιάς Αβάνας, όπου γιορτάζει κάθε χρόνο τα γενέθλιά της. Η μικρότερη αλλά και σημαντικότατη αυτή οικοδομή του 19-ου αι., ανεγέρθηκε το 1828 στο ίδιο μέρος της πρώτης θείας λειτουργίας, όταν το 1519 κηρύχτηκε η ίδρυση της Αβάνας. Επιλέχτηκε συνειδητά ένας κλασικός ρυθμός για τόσο συμβολικό κτίσμα, ως κήρυγμα ρήξης με το αποικιακό ισπανικό καθεστώς.
Το βιβλίο θα μας αποκαλύψει επίσης την ενδιαφέρουσα ιστορία του Έλληνα καπετάνιου Χουάν Γριέγο, που έφτασε στις ακτές της Κούβας εκεί κάπου στον 16ο αιώνα. Αφησε πίσω του μία εκκλησία, το όνομά του σε λιμάνι της Βενεζουέλας και πολλές ιστορίες μαζί με των άλλων Ελλήνων καπεταναίων της εκείνης εποχής, οι οποίοι μετά την πτώση της Κωνσταντινούπολης διέφυγαν ιδίως προς την Ιταλία και Ισπανία, όπου υπηρέτησαν το στέμμα ως έμπυροι ναυτικοί.
Εικαστικά. Σπάνιες, πλούσιες συλλογές με αρχαία και βυζαντινά έργα τέχνης και νομίσματα φυλάσσονται σε διάφορα μουσεία της χώρας. Τα αποικιακά αρχοντικά κοσμούν τοιχογραφίες με σάτυρους και Απόλλωνες, μερικά τους σώθηκαν εώς και σήμερα. Οι Ακαδημίες Καλών Τεχνών ήταν προσκολλημένες στα νεοκλασικά ευρωπαϊκά ρεύματα για μεγάλο χρονικό διάστημα, ιδίως η γλυπτική. Η ζωγραφική ενσωμάτωσε ευκολότερα τους νεοτερισμούς. Με τον μοντερνισμό, όταν η προσωπική αντίληψη του καλλιτέχνη μετατράπηκε σε αυτοσκοπό, στο βωμό της πρωτοτυπίας και της φιλοδοξίας συχνά λησμονήθηκαν και χάθηκαν το περιεχόμενο, τα μηνύματα, τα ιδανικά, ο στόχος. Τότε πολλοί καλλιτέχνες ένιωσαν την ανάγκη μιας ταυτότητας και συμπέραναν ότι χωρίς ρίζες δεν υπάρχει μέλλον. Έτσι γεννήθηκε ο μεταμοντερνισμός, που σαν τον Ορφέα, έστρεψε το βλέμμα του προς τους παμπάλαιους καιρούς, για να διασώσει την Ευρυδίκη του –την απέραντη ιστορικο-πολιτισμική κληρονομιά της ανθρωπότητας– να την αναστήσει και να την επαναφέρει στο σήμερα. Τα κλασικά μοντέλα, φορτωμένα τώρα με συμβολισμούς και νέες έννοιες, φιλοδοξούν να αποκωδικοποιήσουν το παρόν.
Ο χορός. Στα εβδομήντα περίπου χρόνια της λαμπρής του πορείας, το Εθνικό Μπαλέτο της Κούβας ανέβασε στη σκηνή δεκάδες έργα αναμφισβήτητης ποιότητας, βασισμένα είτε σε καθαρά ελληνικά μυθολογικά θέματα, είτε κουβανοποιημένα, σε συνδυασμό με αφροκουβανικά στοιχεία. Για παράδειγμα, στο έργο «Η Μήδεια και οι δουλέμποροι» (1968, κομμάτι μιας Τριλογίας) ο Ραμίρο Γκέρρα επανατοποθετεί τον μύθο των Αργοναυτών, του Χρυσόμαλλου Δέρατος και της Μήδειας, στην Καραϊβική του 18ου αιώνα. Ο Ιάσωνας, Ευρωπαίος τυχοδιώκτης, φτάνει στην Κούβα από την επαναστατημένη Αϊτή με την ερωμένη του Μήδεια και το κοριτσάκι της, πριγκίπισσα αφρικανικής φυλής και σκλάβα τώρα στην Αμερική. Εδώ γνωρίζει την Κρέουσα, κόρη του πλούσιου άρχοντα και ιδιοκτήτη σκλάβων Κρέοντα, την οποία παντρεύεται, με το γνωστό τραγικό αποτέλεσμα.
Λογοτεχνία. Πριν περίπου ενάμιση αιώνα, ο κίνδυνος του δόγματος Μονρόε που επαναφέρεται σήμερα, επηρέασε υπαρξιακά τη διανόηση της Λατινικής Αμερικής. Γεννήθηκε έτσι η ανάγκη δόμησης μιας πιο ουμανιστικής Ισπανοαμερικής, που θα υπογράμμιζε την απόσταση και τη διαφορετικότητά της από τη Βόρεια δύναμη. Για να το πετύχει, έστρεψε το βλέμμα της προς την Ελλάδα, το λατινικό στοιχείο και την Αναγέννηση, προσδοκώντας η [Λατινική] Αμερική να μεταλλαχτεί σε «πατρίδα της παγκόσμιας δικαιοσύνης» και σε «πνευματική εφεδρεία της ανθρωπότητας». Και όταν η σκιά του ΙΙ-ου Παγκόσμιου Πολέμου εξαπλώνεται, αυτή θα κηρυχτεί ως το «τελευταίο ανθρώπινο οχυρό», όπου η λευτεριά και η ισότητα θα είναι τα κύρια χαρακτηριστικά του αμερικάνικου ιδανικού, εφαρμογή και δέσμευση για το μέλλον, χαρακτηριστικά που προσιδιάζουν στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό, ο οποίος, πάντα ζωντανός και παράδειγμα προς μίμηση, προσφέρει τα θεμέλια για την ανοικοδόμησή της.(85, 86) Το επιβεβαιώνει η ιστορικά σταθερή παρουσία του ελληνικού στοιχείου σε άπειρα λογοτεχνικά λατινοαμερικανικά έργα. Στοιχεία θεμελιακά για την λευκή ελίτ, ενώ για τον μιγάδα που κατοικεί την ήπειρο από το Ρίο Μπράβο μέχρι την Παταγονία, προστίθενται ως ακόμα ένα ισότιμο κληρονομικό αγαθό της πολιτισμικής του κληρονομιάς, με προκολομβιανές, αφρικανικές και διάφορες άλλες ρίζες.
Η ποίηση, αρχικά εμποτισμένη από την ευρωπαϊκή αναγέννηση, χαρακτηρίζεται από μια μυθολογική προοπτική ακόμη και στην περιβάλλουσα φύση, σαν μία μετάθεση της Μεσογείου στις Αντίλλες. Αργότερα, με τους απελευθερωτικούς ανέμους, προβάλλει η Ελλάδα του 1821. Οι Κουβανοί ποιητές ταυτόχρονα επαναστάτες, καλούν σε εξέγερση κατά της Ισπανίας. Η έκδοση το 1823 του ποιήματος του μέγα ρομαντικού José María Heredia, Στην εξέγερση της Ελλάδας το 1820, ρίχνει λάδι στη φωτιά εναντίον των αυτονομιστών, δίνεται ένταλμα να συλληφθούν οι ηγέτες του. Ο εικοσάχρονος ποιητής μας διαφεύγει στη Βοστόνη και μετά στη Νέα Υόρκη, όπου γνωρίζει τον Lordο Byron. Στους παθιασμένους στίχους του, αποκαλύπτει ένα μέλλον ελευθερίας για την πατρίδα του, με παράδειγμα τον ελληνικό λαό:
Στρέφω προς στον Ουρανό τους τελευταίους μου όρκους
Για την ψυχή Ελευθεριά: κοιτάζω την πατρίδα μου,
Τη χαμογελαστή Κούβα, που υψώνει προς τη θάλασσα
το μέτωπο με φοίνικες στεφανωμένο.
Στης Αμερικής τις θάλασσες απλώνει
Τη δόξα και ισχύ της: βλέπω την Ελλάδα
Να ρίχνει τους τυράννους θυμωμένη,
Για την ψυχή ελευθερία ναός να γίνει.
Το ποίημα δημοσιεύεται στο Μεξικό το 1825 και στη Νέα Υόρκη το 1829. Το δεύτερο ποίημά του, Στους Έλληνες το 1821, απευθύνεται στους παθητικούς ευρωπαίους βασιλιάδες, που δεν συγκινούνται με τον απελευθερωτικό αγώνα των Ελλήνων εναντίον του ισχυρού εχθρού. Διάφορα είναι τα θέματα με τα οποία καταπιάνονται οι ποιητές, ανάλογα με τις εποχές τους. Ο Juan Clemente Zenea δηλώνει ότι Οι καιροί μου είναι της αρχαίας Ρώμης, Και τ’ αδέρφια μου με την Ελλάδα έχουν πεθάνει!
Ο μύθος της Πηνελόπης προσφέρεται για το αιώνιο θέμα της κουβανικής μετανάστευσης, η μοίρα των Κουβανών παρομοιάζεται συχνά με αυτή του Οδυσσέα. Έχοντας ως πατρίδα ένα νησί, τί σημαίνει άραγε γι΄ αυτούς η πράξη του ταξιδιού ή της φυγής από το ίδιο;
Ο Καβάφης αγαπιέται ιδιαίτερα, τον υμνούν, τον μεταφέρουν στην Καραϊβική, τον χρησιμοποιούν για να εκφράσουν τον προβληματισμό και το υπαρξιακό άγχος τους.
Γιος της Ελλάδας τιτλοφορεί το ποίημά του ο Gabriel Pérez, όπου συνθέτει πληθώρα στοιχείων που συμβάλλουν στην αποκωδικοποίηση του αινίγματος της αιγαίο-κουβανικής συγχώνευσης, υλικής και πνευματικής: όπου στις ταβέρνες της Αβάνας τα χείλη επιμένουν να διαβάσουν των Πλάτωνα και να απαγγέλουν τον Πίνδαρο και όπου ο ποιητής επιθυμεί να αποδείξει ότι στα οστά του κατοικεί η αρχοντιά του αχαιού.
Αν μεταφερθούμε τώρα στο χώρο του θεάτρου, θα συναντήσουμε ποικίλες κουβανοποιημένες Μήδειες και Ηλέκτρες, που βιώνουν την τραγωδία τους σε κουβανέζικες φτωχογειτονιές, με έντονο αφροκουβανικό ύφος. Δεν λείπουν ο Αχιλλέας, η κουβανική έκδοση των Επτά επί Θήβας, η Ιφιγένεια και πολλοί άλλοι, ούτε, βέβαια, το ανέβασμα στη σκηνή ελληνικών τραγωδιών των κλασικών μας ή άλλων ξένων δραματουργών που εμπνεύστηκαν από αυτές. Στο δοκίμιο και στον πεζό λόγο βρίσκουμε επίσης παρόμοια παραδείγματα, σε έργα διακεκριμένων των ισπανολατινικών γραμμάτων.
ΕΛΛΑΔΑ ΚΑΙ ΚΟΥΒΑ: Να κάνεις εμπόριο με την Κούβα την Επανάστασης δεν ήταν ποτέ εύκολο. Το 1963 ή το 1966 για παράδειγμα, υπό την πίεση και τις απειλές των ΗΠΑ, η Ελλάδα διέταξε όλα τα καράβια ελληνικής σημαίας να σταματήσουν να μεταφέρνουν εμπορεύματα στην Κούβα. Οι εφοπλιστές που θα παραβίαζαν τη διάταξη, θα οδηγούνταν σε φυλάκιση έξι μηνών, θα πλήρωναν ογκώδη πρόστιμα ή θα μπορούσε να ακυρωθεί επί δύο έτη η άδεια εξάσκησης επαγγέλματος των καπεταναίων των καραβιών που την παραβίαζαν». Με αποτέλεσμα, τα ελληνικά καράβια να μειωθούν από 163 το 1963, σε 23 το 1968.
Εκτός από τις μεταφορές, οι Έλληνες έκαναν διάφορες επενδύσεις στην Κούβα, όπως π.χ. στον τομέα τον εσπεριδοειδών.
Οι παγκόσμιες συνθήκες αλλάζουν, η σημερινή ηγεσία της Κούβας προσπαθεί να επιβιώσει στην τόση εγκληματική επίθεση και να ανταπεξέλθει, να βρει νέες ισορροπίες στο νέο παγκόσμιο τοπίο.
Επιπλέον, εντός της χώρας ιδίως η τρίτη μετεπαναστατική γενιά έχει τις δικές της ανησυχίες, όπως κάθε γενιά, παντού και πάντα. Το πνεύμα του Φιντέλ ωστόσο παραμένει ζωντανό και η Κούβα πεισμώνετε να κρατήσει το σοσιαλιστικό της χαρακτήρα.
