Ο τόμος με τα επιλεγμένα κείμενα του Τέοντορ Σάνιν «Για τον ύστερο Μαρξ, τον κοινοτισμό και τις έκκεντρες οικονομίες» προέκυψε από την ενασχόληση μας με το έργο του Σάνιν και την γνωριμία μας μαζί του στο πλαίσιο του συνεδρίου Ρώσικη Επανάσταση. Κριτικές Προσεγγίσεις σε μια Διαρκή Πρόκληση που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα (12-14.4.2019) και στο οποίο υπήρξε προσκεκλημένος ομιλητής.
Αν και διεθνώς γνωστός και καταξιωμένος στο πεδίο της ιστορικής κοινωνιολογίας, με το έργο του να εστιάζει στη μελέτη της ρωσικής αγροτικής κοινότητας, ο Σάνιν πρακτικά παρέμενε ένας άγνωστος στην ελληνική πραγματικότητα.
Σκοπός της παρούσας έκδοσης είναι η γνωριμία του έργου του στο ελληνικό κοινό και η ανάδειξη της σημασίας των μελετών του για τον ύστερο Μαρξ, τις ρώσικες κοινότητες των χωρικών των αρχών του 20ου αιώνα και τις ιδιαιτερότητες των άτυπων μορφών οικονομίας για μια σειρά από σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα και πολιτικά διακυβεύματα.
Παρά τον διαφοροποιημένο χαρακτήρα των κειμένων του τόμου, που τα καθιστά έτσι ενδεικτικά της διαδρομής και του ύφους της ακαδημαϊκής και δημόσιας παρουσίας του Σάνιν, μπορούν να εντοπιστούν δύο μείζονες γραμμές συλλογισμού που τα διαπερνούν εγκάρσια και δίνουν στο βιβλίο την γενική του φυσιογνωμία.
Ο πρώτος αφορά την αμφισβήτηση εκ μέρους του Σάνιν της εξελικτικής-γραμμικής λογικής, όπως αυτή κυριάρχησε (και κυριαρχεί;) στις κοινωνικές επιστήμες και στις πολιτικές αντιλήψεις από τον 19ου έως το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα. Αυτή η εξελικτική λογική πήρε τη μορφή μιας φιλοσοφίας της ιστορίας βασισμένης σε διαδοχικά και αναγκαία στάδια για την ευόδωση των μετασχηματιστικών πολιτικών οραμάτων (χαρακτηριστική σχετικά είναι την συζήτηση πάνω στις μελέτες του ύστερου Μαρξ για τις ρώσικες αγροτικές κοινότητες στο κείμενο «Ύστερος Μαρξ: θεοί και τεχνίτες»), αλλά και μιας πίστης στην πρόοδο που ταυτίζονταν με την μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη, τη διάδοση της επιστημονικής ορθολογικότητας και της βιομηχανικής τεχνολογίας σε όλο τον πλανήτη ως τους εκ των ων ουκ άνευ όρους της κοινωνικής ζωής.
Η εδραίωση αυτής της εξελικτικής-γραμμικής-σταδιακής λογικής ως κάτι το αυτονόητο είχε σημαντικές συνέπειες τόσο για την στρατηγική των κοινωνικών κινημάτων που επιδίωκαν μια βαθιά κοινωνική αλλαγή όσο και για την συγκρότηση της ευρύτερης κοσμοθεώρησης τους, που αντιλαμβάνονταν τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της δυτικής-μοντέρνας συνθήκης ζωής. Αυτό τα έκανε να προσβλέπουν πολιτικά σε μια μονοσήμαντη μετάβαση από τις ανεπάρκειες μιας ετερογενούς και οπισθοδρομικής-παραδοσιακής κοινωνίας στην αλήθεια του ορθολογισμού και την ευημερία των υψηλών δεικτών παραγωγικότητας και κατανάλωσης.
Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σάνιν, επρόκειτο «περί ενός μελλοντικού καλύτερου κόσμου, που θα έχει τη μορφή μιας οικουμενικοποιημένης εκδοχής του Τέξας».
Στη θέση του εξελικτισμού μας καλεί να δώσουμε μεγαλύτερη, αναλυτική και πολιτική, προσοχή στην ετερογένεια των στοιχείων που συν-συγκροτούν κάθε εποχή και τα μείζονα μεγέθη της. Ετερογενή στοιχεία που μπορεί να εντάσσονται στην κυρίαρχη συνθήκη, αλλά όχι με τρόπους παθητικούς και απόλυτα εξαρτημένους από αυτή. Αντίθετα αναφέρεται σε μια πολλαπλότητα παραγόντων και επιμέρους τρόπων (οικονομικών, πολιτισμικών) που έχουν την δική τους διαπλαστική δυναμική και μπορούν να διακυβεύσουν την λογική του κυρίαρχου συστήματος, αποτελώντας την βάση για μια διαφορετική στρατηγική. Υπό μια τέτοια σκοπιά θα κάνει λόγο για τα «μεταευκλείδια οικονομικά» του Ρώσου αγροτιστή Τσαγιάνοφ (βλ. το σημαντικό κείμενο «Το μήνυμα του Τσαγάνοφ: διευκρινίσεις, παρανοήσεις και η σύγχρονη θεωρία της ανάπτυξης»), αλλά και για τις «έκκεντρες οικονομίες» ως διαφοροποιημένες οικονομικές πραγματικότητες μέσα στην κυρίαρχη συστημική δομή (στο κείμενο «Έκκεντρες οικονομίες: μια πολιτική οικονομία των περιθωρίων»).
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η πολλαπλότητα των μορφών και των τρόπων που αναδεικνύει δεν αντιμετωπίζεται ως κάποιου τύπου αδράνεια ή κατάλοιπο παρελθοντικών φαινομένων που πρόκειται να απορροφηθούν στην γενική και ενιαία οικουμενική κίνηση της προόδου, μέσα από τα αλλεπάλληλα κύματα του εκσυγχρονισμού.
Αντίθετα, πολλές φορές τα ετερογενή στοιχεία, για παράδειγμα των άτυπων οικονομιών ή των εναλλακτικών πολιτισμικών τρόπων ζωής και οργάνωσης, συνιστούν το μη-γραμμικό αποτέλεσμα των ίδιων των εκσυγχρονιστικών πολιτικών.
Το δεύτερο στοιχείο που διαπερνά τα επιλεγμένα κείμενα αποτελεί η έμφαση που δίνει ο Σάνιν στο ζήτημα της ηθικής στάσης και στη σχέση της με την πολιτική. Κατά τον ίδιο, ο σοσιαλισμός εξετράπη της πορείας του από τη στιγμή που ταυτίστηκε με το πρόταγμα της ανάπτυξης αντί για αυτό της δικαιοσύνης (όπως ομολογεί στη συζήτηση του με τον Γκουστάβο Εστέβα «Να σκεφτούμε τα πάντα από την αρχή: αντικαπιταλισμοί χωρίς σοσιαλισμό».
Την ίδια στιγμή, αναγνωρίζει στις πολιτικές στρατεύσεις του 20ου αιώνα μια μονομερή και αστόχαστη ταύτιση με τις εκάστοτε κομματικές επιταγές που οδήγησε σε προσωπικές συντριβές και συλλογικές τραγωδίες. Το ίδιο συνέβη και στην περίπτωση της σύγκρουσης των απλών ανθρώπων με τους μηχανισμούς ενός συστήματος διακυβέρνησης που απειλούσε ευθέως το αίσθημα της προσωπικής τους αξιοπρέπειας. Για τον Σάνιν «η ανθρώπινη κατάσταση και η ανθρώπινη δράση έχει μια ηθική και όχι πολιτική βάση», ενώ το θέμα της εντιμότητας ήταν το πιο βασικό γι’ αυτόν καθώς σχετίζονταν με τα ηθικά θεμέλια του μαρξισμού (βλ. το κείμενο «Στο κέντρο των πάντων πρέπει να βρίσκεται στο ζήτημα της ηθικής. Μια συνέντευξη με τον Τεοντόρ Σάνιν»).
Έτσι, το ζήτημα της ηθικής τίθεται ξανά ως προς την αναγνώριση επιστημονικών και όχι ηθικών αφετηριών στον μαρξισμό και στα πολιτικά προτάγματα που απέρρεαν από αυτόν. Για τον Σάνιν, η επιστημονικοποίηση του μαρξισμού και του σοσιαλισμού οδήγησε στην αφαίμαξη τους από όλα τα ζωτικά στοιχεία που τους αιμοδοτούσαν, δηλαδή μια ηθική και πολιτική στάση απέναντι στην κυρίαρχη αφόρητη συνθήκη και την ανάλογη δέσμευση για την αλλαγή της.
Αυτή η ιδιαίτερη έμφαση που δίνει στο ζήτημα της ηθικής είναι που θα τον οδηγήσει σε μη δογματικές θέσεις τόσο σε επίπεδο επιστημονικής μεθοδολογίας όσο και πολιτικής κρίσης και αξιολόγησης. Οι κοινωνικές επιστήμες φαίνεται να έχουν εγκλωβιστεί σε αφηρημένα θεωρητικά σχήματα και ιδεοτυπικά μοντέλα που πηγαίνουν πέρα από την ευρετική τους χρήση και καταλήγουν να ταυτίζονται με την ίδια την κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι όμως το αποτέλεσμα είναι μια στατική και εσωτερικά αδιαφοροποίητη κατανόηση φαινομένων που χαρακτηρίζονται από ενα δυναμικό, σύνθετο και μη γραμμικό χαρακτήρα μεταβολής (βλ. την κριτική της ταξικής ανάλυσης των αγροτικών κοινοτήτων της Ρωσίας στο κείμενο «Η κοινωνικοοικονομική κινητικότητα και η αγροτική ιστορία της Ρωσίας 1905-30»).
Ο ίδιος δυναμικός και μη-δογματικός τρόπος προσέγγισης φτάνει στο αποκορύφωμα του και στην περίπτωση του ίδιου του Μαρξ, που παρουσιάζεται ως πολυμήχανος τεχνίτης στο εργαστήριο των εννοιών. Αυτό σημαίνει ότι δεν ενδιαφέρονταν για την καθαρότητα και την αυτό-αναφορική ορθότητα των θέσεων του, αλλά τις τροποποιούσε και τις ξαναδούλευε σε συνάρτηση προς μια εξίσου δυναμική και μεταβαλλόμενη πραγματικότητα. Άλλαζε την ύλη του έργου του, ενώ άλλαζε και ο ίδιος κατά τη διαδικασία της δημιουργίας. «Ο Μαρξ δεν ήταν θεός, αλλά μεγάλος τεχνίτης» (βλ. το κλασσικό κείμενο του Σάνιν για τον Μαρξ «Ύστερος Μαρξ: θεοί και τεχνίτες»).
Η άρνηση του εξελικτισμού και της προοδευτικής λογικής καθώς και η ηθική και μη δογματική στάση αποτελούν και τον κρίσιμο οδηγό για την βαθύτερη κατανόηση των υπόλοιπων θεματικών που αναπτύσσονται στα κείμενα. Το ζήτημα της κοινότητας τόσο ιστορικά, όσο και ως διακύβευμα για τον 21ο αιώνα˙ οι άτυπες, μη-γραφειοκρατικές οικονομικές σχέσεις, που αναπτύσσονται «έκκεντρα» προς τις κυρίαρχες λογικές της αγοράς και του κρατικού σχεδιασμού, αλλά και η αναζωογόνηση των πολιτικών προταγμάτων της κοινωνικής αλλαγής, ακόμη και αν αυτό σημαίνει να πάμε πέρα και από τις παραδεδεγμένες πολιτικές κατηγορίες και εννοιολογικές κληρονομιές του 20ου αιώνα.
Ο τόμος προλογίζεται από ένα κείμενο του Μεξικάνου Γκουστάβο Εστέβα, ο οποίος υπήρξε συνομιλητής του Σάνιν πάνω στα ζητήματα του κοινοτισμού και του επαναπροσδιορισμού του σοσιαλισμού πέρα από την ανάπτυξη και τη λογική της προόδου. Ο πρόλογος γράφτηκε ειδικά για την ελληνική έκδοση σε ό,τι αποδείχθηκε ως ένα από τα τελευταία κείμενα του.
