Δύσκολο να αναφερθείς στο Ιράν με τη χρυσή άμμο των βουνών και τις απανταχού φωτογραφίες Μαρτύρων του ιρανο-ιρακινού πολέμου εάν δεν αρχίσεις από αυτό που τους πονάει περισσότερο, το Παλαιστινιακό ζήτημα. Την πρώτη μέριμνα του Ιμάμη Χομεινί μετά την ανατροπή της μοναρχίας τοποθετώντας στο κτίριο της Ισραηλινής Πρεσβείας την αντιπροσωπεία της PLO, και πάντα αγκάθι για τους Σιίτες, με αναρτημένη σε κεντρική πλατεία της Τεχεράνης εικόνα της βομβαρδισμένης Γάζας, πατέρα που κρατάει το νεκρό παιδί του και αδιάφορους λαούς του «πολιτισμένου» κόσμου στο βασίλειο του καναπέ τους.
Για τη γενοκτονία των Παλαιστινίων δεν αδιαφορεί ο ελληνικός λαός –το πρώτο που έλεγα σε Ιρανές και Ιρανούς όταν μιλούσα μαζί τους– παρότι η ελληνική κυβέρνηση, τρανότερος του μεγέθους της Ευρωνατοϊκός σύμμαχος, έστειλε φρεγάτες στην Ερυθρά Θάλασσα και συστοιχίες patriot στην Saudi Aramco. Η Δυτική πολιτική εξηγείται επικαλούμενη την επίθεση της Χαμάς του Οκτώβρη, που όμως έχει πάψει να είναι πειστική και για τους πολίτες της Δύσης. Η επίθεσή της έγινε αφορμή να γίνει γνωστός ο πολύχρονος ισραηλινός εναέριος, θαλάσσιος και χερσαίος αποκλεισμός της Γάζας, σημερινός τόπος συλλογικού μαρτυρίου με χιλιάδες νεκρές οικογένειες και επιζώντες σε υπόγεια, σε μολυσματικό εγκλωβισμό, δίχως φάρμακα, τροφή και τρεχούμενο νερό∙ ζωή σαν των Εβραίων του 1942, που φυλακισμένοι στα σπίτια τους από τους Ναζί, δίχως φαγητό κι αλλαξιές, ούτε χαρτί υγείας, ανέπνεαν με τον φόβο του θανάτου.
Το ενδιαφέρον μου για το Ιράν, στο οποίο τα τελευταία χρόνια το ΝΑΤΟ έχει απαγορεύσει στην Ελλάδα να στέλνει τον εθνικό αερομεταφορέα, συνδέεται με το μάθημα για την Αποικιοκρατία σε Ασία και Αφρική που δίδασκα στο Πανεπιστήμιο. Παρότι to 2025 είχα «προειδοποιηθεί» για την εκεί αυστηρή Αστυνομία Ηθικής, η παραμονή υποχρέωνε μόνο ενδυμασία με φαρδιά ρούχα που δεν άφηναν ακάλυπτο το σώμα και χιτζάμπ/μαντίλα. Ο ενδυματολογικός κώδικας της Σαρία δεν αφορά μόνο τη γυναίκα κι ας προβάλλεται από τα δυτικά media καταπιεσμένη ως προς αυτό, τη μαντίλα ιδιαίτερα. Οι άντρες επίσης τηρούν ενδυματολογικούς κανόνες σεμνότητας, δεν κυκλοφορούν στους δρόμους με ανοικτά πουκάμισα και σορτς. Από την άλλη πλευρά, ορισμένες τουρίστριες, ακόμα και Ιρανές, καθόντουσαν δίχως μαντίλα σε πάρκο στην Τεχεράνη αλλά συλλήψεις δεν είδα, ούτε κυρώσεις. Σε μεγάλο εμπορικό κέντρο γυναίκα με τσαντόρ επιτηρούσε την κατάλληλη αμφίεση των διερχομένων και, πράγματι, έκανε συστάσεις σε ξένη να φορέσει σωστά τη μαντίλα της. Προσωπικά όμως, έζησα πολλές εξαιρέσεις. Όταν της ζήτησα πληροφορία για την τραγωδία στην ιερή πόλη Καρμπαλά, η αυστηρή γυναίκα μου χαμογέλασε που γνώριζα για τον μάρτυρα Ιμάμη Χουσεΐν χωρίς να προσθέσει να διορθώσω τη μισοπεσμένη μαντίλα μου. Ανάλογα, παρά τις αυστηρές «προειδοποιήσεις» να μην πλησιάζω ή φωτογραφίζω στρατιώτη γιατί απειλούμαι με φυλάκιση, στρατιώτης στο Κασάν θέλησε να φωτογραφηθεί μαζί μου όταν του είπα, «είμαι Ελληνίδα και στηρίζω την Παλαιστίνη». Κι όταν στο Ισφαχάν πλησίασα συγκεντρωμένους στρατιώτες –υπό το άγρυπνο βλέμμα του λοχαγού– και ζήτησα από έναν εξ αυτών να φωτογραφήσω το εθνόσημο στη στολή του, μου το επέτρεψε. Θα έλεγα ότι τα θεϊκά καθορισμένα πρότυπα συμπεριφοράς της Σαρία, στην πράξη αποτελούν έργο ανθρώπου στο οποίο υπεισέρχεται η κατανόηση και η καλοσύνη και στην περίπτωση ασεβών τουριστών –στους οποίους ολοφάνερα δεν ανήκα– και η διπλωματία. Εξάλλου, στη χώρα όπου κανείς δεν ξεχνά τον αμερικανικό ιμπεριαλισμό είδα γραμμένο στα ιρανικά και τα αγγλικά το Δικαστικό Μέγαρο Φαρς, και αγγλικά σε μαγαζιά γρήγορου φαγητού, σε μια παράδοξη ευθεία γραμμή με όσους Αμερικανούς φοιτητές διώκονται στις ΗΠΑ επειδή στηρίζουν την Παλαιστίνη, κι όσους Αμερικανούς καθηγητές επικρίνουν την αμερικανική εξωτερική πολιτική με το Ισραήλ.
Στο διαδίκτυο αναπαράγονται αμερικανικά sites όπου η καταπιεσμένη ιρανική μπουρζουαζία απελευθερώνεται μυστικά σε πάρτι με πισίνες, χρήση αλκοόλ, Netflix. Τα sites προτείνονται και από Ελληνίδες που είχαν επισκεφτεί το Ιράν επί Μοχάμεντ Παχλαβί ως συγγενείς διπλωματών κατά δήλωσή τους, νοσταλγούς της εποχής που προέτρεπε στον μοντερνισμό, τις γυναίκες με μίνι, τακούνια και μακιγιάζ στα μοδάτα στέκια για ποτό και φαγητό. Η απανταχού αστική τάξη δεν μας εκπλήσσει για ό,τι εκείνη θεωρεί επανάσταση: το Δυτικόπνοο life style με την ελευθεριότητα στο κέντρο του κόσμου του, με διαφημίσεις-προτάσεις ανούσιου καταναλωτισμού –που δεν είδα στην ιρανική τηλεόραση– και πλαστικοποιημένη νεότητα –όπως είδα σε 28χρονες Ιρανές, κατοίκους Γερμανίας, που είχαν επισκεφτεί τους γονείς τους. Και ως πρόταση θεραπείας, η ταξικά κοστοβόρα ψυχανάλυση για την αντιμετώπιση του άγχους που προκαλεί ο ατομισμός, η καριέρα, η αναζήτηση και διατήρηση πλούτου. Διαβρωτική γοητεία που σε καθιστά μέλος ομάδας κοινωνικά αξιοσέβαστης, κατά τις Βεμπεριανές κανονικότητες στον καπιταλισμό. Ωστόσο, στο Ιράν το χρήμα δεν υπερβαίνει τις ανθρώπινες αξίες: μια δεσμίδα εκατομμυρίων ιρανικών ριαλίων, σημαντικό ποσό για εκείνους, ήταν πεσμένη σε δρομάκι που διέσχιζε καταστήματα με τουριστικά είδη. Ιρανοί τα βρήκαν κι έβαλαν πάνω στη δεσμίδα ένα πετραδάκι να μην τα σηκώσει ο αέρας και να τα ξαναβρεί όποιος τα έχασε. Πράγματι, Γερμανός τουρίστας γύρισε μετά μιάμιση ώρα και τα βρήκε. Στους πυλώνες της πίστης περιλαμβάνεται και ο Φόρος Ελεημοσύνης, με ειδικό κουτί σε σημεία των πόλεων.
Η ευγένειά τους παροιμιώδης. Άνδρες καθισμένοι σε παγκάκι σηκώθηκαν αυτομάτως για να καθίσουμε οι γυναίκες ενώ και ο σιίτης κληρικός που συνάντησα βγαίνοντας από εστιατόριο, στο οποίο ερχόταν με κοσμικούς φίλους, τούς είπε να παραμερίσουν στο στενό πεζοδρόμιο για να περάσω (γιατί ξαφνικά όλοι μού έκαναν χώρο κι ενώ η μαντίλα μου είχε πέσει). Οι Ιρανές πλειονότητα στα πανεπιστήμια, στην ιατρική και στη δημόσια διοίκηση, και σε αντίθεση με τη Δύση ισότιμες στη μισθοδοσία με τους άντρες. Και πολύ φιλικές, περισσότερο από μια φορά μου άπλωναν το χέρι να στηριχθώ όταν δυσκολευόμουν να κατέβω τα χοντρά σκαλιά σε κτίσματα του 18ου αιώνα, χωρίς καν να το έχω ζητήσει. Πόσο συνηθισμένη είναι στον «δικό μας» κόσμο η αλληλεγγύη σε άγνωστο και αλλόθρησκο ή το χαμογελαστό καλωσόρισμα δίχως απώτερο σκοπό να μπεις στο μαγαζί του να ψωνίσεις; Δεν μπορώ ν’ αποφύγω τη σύγκριση: παρά τις πάμπολλες εκκλησίες και εκκλησάκια στη χώρα μου, τις λιτανείες κεφαλών και σωμάτων αγίων με γονυπετείς έρποντες πιστούς, και την παρουσία της Εκκλησίας στη σχολική και την πολιτική ζωή, δεν έχει επιτευχθεί ο σεβασμός που βλέπεις στο σιιτικό Ιράν, με την ιδιωτική και δημόσια συζήτηση μεταξύ αντρών και γυναικών να γίνεται μ ό ν ο χαμηλόφωνα και χωρίς υβρεολόγιο.
Η καταγγελία της Δύσης για την πολιτικοποίηση της θρησκείας, ο συνδετικός ταυτοτικός κρίκος και άμυνα για τους Σιίτες ο οποίος εξέβαλλε στην Ισλαμική Επανάσταση, αποδίδεται απλουστευτικά καθώς παραβλέπει το βάθος των οικονομικο-πολιτικών συμφερόντων στη Μέση Ανατολή. Αποικιακές χώρες από τα μέσα του 19ου αιώνα διεκδίκησαν εδάφη του, καθώς γειτνίαζε και με το δρόμο για την Ινδία: τον ορυκτό πλούτο του για τη βιομηχανική τους επανάσταση, τους υδάτινους δρόμους, τη δυνατότητα κατασκευής σιδηροδρόμων με ελάχιστο εργατικό κόστος στις αχανείς πεδιάδες του για τις μεταφορές τους, την ξυλεία –η υλοτομία τους έχει αφήσει το στεγνό αποτύπωμά της σε βουνά–, την ίδρυση τραπεζών τους, ακόμα και τις διάσημες περσικές αρχαιότητες που Άγγλοι και Γάλλοι αρχαιολόγοι μετέφερναν στα μουσεία τους παρά τις διαμαρτυρίες ντόπιων, όλα με τη συναίνεση των τελευταίων της δυναστείας Κατζάρ που υπέγραψαν και την τριχοτόμηση της χώρας.
Η Ισλαμική Δημοκρατία αναγνωρίζει την αποτίναξη του μεσαίωνα από τον Ρεζά Παχλαβί με την ανατροπή των εκατοντάδων χανάτων, ωστόσο σύντομα οικειοποιήθηκε τις γόνιμες γαίες της επικράτειας παραχωρώντας την εκμετάλλευσή τους σε εταιρείες με συγκέντρωση τεράστιου πλούτου. Αντισαχικά κινήματα από το 1927. Της πτώσης του προηγήθηκε η ανακοίνωσή του, το 1935, πως η χώρα λάμβανε την επίσημη ονομασία «Ιράν»‧ υπενθύμιζε την πανάρχαια καταγωγή του έθνους αφού σήμαινε «χώρα των Αρίων». Δεν ήταν τυχαίο, διακινούνταν εντονότερα από ποτέ η θεωρία της «αρίας φυλής» από τους Ναζί, ο ίδιος ήταν θαυμαστής του Χίτλερ και το Ναζιστικό Κόμμα είχε παράρτημα στην Τεχεράνη. Μεσούντος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου οι Βρετανοί, προ πολλού ενοχλημένοι από τις παραχωρήσεις περσικών πετρελαίων του βορρά σε αμερικανική πετρελαϊκή εταιρεία, και οι Σοβιετικοί, που είχαν παραιτηθεί από την είσπραξη των δανείων των Κατζάρ και το 1931 αγόραζαν τα περσικά προϊόντα που δεν είχαν ζήτηση στην καπιταλιστική αγορά, κατέλαβαν το 1941 τμήμα του Ιράν και υποχρέωσαν τον σάχη σε εξορία.
Με τον δεύτερο της δυναστείας Παχλαβί, σάχη Μοχάμεντ, η χλιδή αξιωματούχων και τα οικονομικά σκάνδαλα ξεσήκωναν τον κόσμο που σε πολλές περιοχές πεινούσε παρά τα αυξημένα κρατικά έσοδα του 1973. Οι εκκωφαντικές σπατάλες στην επέτειο της μοναρχίας –το «Show of Shows» σε τίτλο των New York Times– οδήγησε στο κύκνειο άσμα του. Η Ισλαμική Επανάσταση τερμάτισε τη Δυτική ηγεμονία που επί χρόνια κατήγγελλε ο Ιμάμης Χομεϊνί από την ιερή πόλη Κομ και, μετά τη σύλληψή του, από την εξορία: την πολιτική στήριξη του σάχη Μοχάμεντ στις ΗΠΑ στους πολέμους στο Βιετνάμ και στον Αραβο-Ισραηλινό πόλεμο του 1967∙ υπογραφή Αμυντικού Συμφώνου που προστάτευε τα μεσανατολικά πετρελαϊκά συμφέροντα ΗΠΑ και Ισραηλινών στον Περσικό Κόλπο∙ πενιχρούς μισθούς σε εργάτες ανωνύμων εταιρειών οι οποίες φοροδιέφευγαν∙ αξιωματούχοι κατείχαν περισσότερο από το 85% των εταιρειών του ασφαλιστικού και του τραπεζικού τομέα και των κατασκευών∙ βίαιη εκδυτικοποίηση που απαγόρευε θρησκευτικές τελετές, προσευχή, θρησκευτικά μαθήματα και τη μαντίλα-σύμβολο της μουσουλμάνας∙ προβολές βίαιων ταινιών ακόμα και για εφήβους, τυχερά παιχνίδια και αλκοόλ. Ο παραμελημένος αγροτικός τομέας, σε επαρχίες δίχως υδροδότηση, ηλεκτρισμό και σχολεία, είχε οδηγήσει ανέργους στις μεγάλες πόλεις για αναζήτηση εργασίας, με την έλλειψη διαθέσιμων κατοικιών ή κοινωνικών υπηρεσιών να τους καθιστά ευάλωτους στον αλκοολισμό, το έγκλημα και την αυτοκτονία. Κι ενώ δεκάδες χιλιάδες Αμερικανοί δραστηριοποιούνταν επιχειρηματικά διαμένοντας σε απομονωμένες πολυτελείς περιοχές, λαϊκές οικογένειες διέμεναν μαζί σε ένα δωμάτιο και δίχως αποχετευτικό σύστημα. Τα μέτρα του σάχη περιλάμβαναν και την αναχαίτιση ισλαμικών κινημάτων κατά της Δύσης, όπως τους «Μαχητές του Ισλάμ», ενώ και η ιδρυθείσα το 1958 Υπηρεσία Ασφαλείας SAVAK, με την τεχνογνωσία της CIA και τη στήριξη της Mossad, συλλάμβανε και βασάνιζε όσους συμμετείχαν σε κινήματα εναντίον της μοναρχίας∙ κληρικούς, και κοσμικούς οικονομολόγους, δικηγόρους, φοιτητές, αντισαχικούς διαφορετικών κοινωνικοπολιτικών θεωρήσεων, που ωστόσο όλοι συναντιόνταν στο πλαίσιο του Ισλάμ υπό το οποίο ερμηνεύονταν.
Η Καλλιόπη Παυλή είναι Δρ Σύγχρονης Ιστορίας, Μεταδιδάκτ. Αποικιοκρατίας Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.
